Przegląd wydarzeń w ramach Dnia Otwartych Zabytków

25 lat po wygenerowaniu pierwszej energii elektrycznej w Jenie – 100 lat temu – w 1926 roku, po zaledwie 7 miesiącach budowy, do sieci podłączono halę o napięciu 50 kV w podstacji Jena Nord, wzniesioną według projektu architekta z Weimaru, Bruno Röhra. Dzięki połączeniu z rozdzielnią Burgau (ZEISS) udało się w Jenie stworzyć stabilną sieć o napięciu 10 kV. W latach 30. XX wieku podstacja stała się węzłem regionalnego zaopatrzenia w energię elektryczną. W 1942 roku została ona rozbudowana o halę o napięciu 110 kV, a ostatecznie przestawiona na zasilanie napięciem 110 kV. Od 1993 roku jest wpisana do rejestru zabytków Wolnego Państwa Turyngii, a od 1997 roku stanowi siedzibę Imaginata. Dzięki parkowi stacji przyrodniczych stowarzyszenie Imaginata zachęca od tego czasu do samodzielnego eksperymentowania i odkrywania, wykorzystując ten zabytek techniki jako placówkę kulturalną i edukacyjną. 

Stowarzyszenie wykorzystało setną rocznicę powstania jako okazję do większego skupienia się na samym zabytku przemysłowym i architektonicznym oraz do lepszego przekazywania odwiedzającym jego historii i cech charakterystycznych. W ramach ogólnokrajowej akcji szkolnej „denkmal aktiv – Kulturerbe macht Schule”, wspieranej przez Niemiecką Fundację Ochrony Zabytków, powstało już w przeszłości kilka publikacji dokumentacyjnych, np. na temat widocznego muru elewacji budynku głównego. Między innymi na ich podstawie opracowano wystawę, która przybliża zwiedzającym architekturę, funkcję i historię stacji transformatorowej i która została otwarta z okazji wielkiej rocznicy 28 sierpnia.

Czy może być lepsze miejsce na rozpoczęcie Dnia Zabytków pod hasłem „NetzWERKE: Zabytki i infrastruktura”?

• Miejsce: Löbstedter Straße 67

„Transformacja pod napięciem – dawna elektrownia Jena-Nord w kontekście zmian architektonicznych i przeznaczenia od 1901 roku” – pod tym hasłem 125-letnia maszynownia dawnej elektrowni w Jenie zaprasza wszystkich zainteresowanych.

Pod koniec 1898 roku rada miejska Jeny podjęła przełomową decyzję. Opowiedziała się za budową elektrowni i uruchomieniem tramwajów elektrycznych. Już 14 stycznia 1899 r. podpisano „Umowę o budowie elektrowni i tramwajów elektrycznych” pomiędzy władzami gminnymi miasta rezydencyjnego i uniwersyteckiego Jeny a Berliner Bank w Berlinie. Połączenie elektrowni i tramwajów w ramach jednego przedsiębiorstwa miało uzasadnienie merytoryczne i było logiczne. To funkcjonalne i biznesowe połączenie doprowadziło również do powstania jednej całości budowlanej. 

Budowa elektrowni i pierwszej zajezdni tramwajowej na działce przy ulicy Dornburger Straße rozpoczęła się w 1900 roku. Inwestorem była spółka Berliner Bank zu Berlin Jenaer Elektrizitätswerke A. G. Za projekt odpowiadała firma Eisenbahnbau-Gesellschaft Becker & Co. GmbH, oddział budowlany w Jenie. Zarówno hala tramwajowa zajezdni, jak i hale elektrowni zostały wzniesione z ceglanego muru w stylu neogotyckim z czołami schodkowymi. Kolorystykę fasad urozmaicała naprzemienna powierzchnia ceglana i otynkowana. W XX wieku kompleks był wielokrotnie rozbudowywany i przebudowywany. Maszynownia stanowi część pierwszego etapu budowy i dzięki zachowanemu z czasów budowy wyposażeniu ściennemu, a przede wszystkim technicznemu, jest autentycznym świadectwem industrializacji Jeny. Hala była użytkowana aż do lat 90. XX wieku, a od 2014 roku jest utrzymywana i ożywiana przez stowarzyszenie kulturalne In's Netz e. V. pod nazwą TRAFO.

• Adres: Nollendorfer Straße 30
• Czynne: 15:00 – 20:00
  • 15:00: dzień otwarty
  • 15:30 i 17:00: oprowadzanie po budynku z udziałem świadków tamtych czasów, którzy opowiadają o dawnej funkcji obiektu jako elektrowni
  • 19:00: „Palić się, nie wypalając się. Jak udaje się przekształcić obiekty kultury przemysłowej, balansując między zaangażowaniem wolontariuszy a przestrzenią dla kultury?” Dyskusja na temat przyszłości TRAFO

125 lat energii elektrycznej w Jenie to również 125 lat tramwajów. 1 kwietnia 1901 r. pierwszy tramwaj wyruszył z zajezdni przy elektrowni przy ulicy Dornburger Straße do dawnej restauracji wycieczkowej Schubertsburg przy ulicy Kahlaische Straße. Po przeprowadzeniu przez policję krajową odbioru elektrowni, linii energetycznych i tramwajów, 6 kwietnia rozpoczęto regularną eksploatację tramwajów na tak zwanej trasie „Centrale” – od elektrowni przy ulicy Dornburger Straße, przez Holzmarkt, aż do Schubertsburga. 

Gwałtowny rozwój miasta szybko doprowadził do rozbudowy sieci linii tramwajowych i wymagał odpowiednio również powiększenia powierzchni zajezdni i warsztatów. W 1930 r. tzw. nowa (druga) hala tramwajowa, zaprojektowana przez Heinricha Fricke’a na trapezowym planie wynikającym z przebiegu Unterer Philosophenweg (ulica Th.-Mann-Straße), została dobudowana od strony zachodniej do pierwszej hali tramwajowej. Ta trójnawowa hala o konstrukcji żelbetowej, z wielokrotnie zakrzywionym dachem skorupowym w systemie ZEISS-DYWIDAG, stanowiła bardzo cenione arcydzieło inżynierii budowlanej i została odpowiednio doceniona w ówczesnej literaturze fachowej. W 1948 roku zrealizowano rozbudowę zajezdni tramwajowej o halę północną. Zajezdnia tramwajowa jest chroniona jako zabytek kultury, stanowiący istotne świadectwo historii miasta Jeny, historii transportu, a tym samym rozwoju urbanistycznego, ale także architektury przemysłowej. Niestety, jenański transport miejski musiał rozstać się ze swoją historyczną zajezdnią. Dlatego też nie jest ona dostępna z okazji Dnia Zabytków. Dostępne są jednak kursujące w sobotę zabytkowe tramwaje – ruchome zabytki na nowoczesnych torach.

• Miejsce i godziny: Od 13:00 do 20:30: regularne kursy zabytkowymi wagonami silnikowymi typu 26 oraz wagonem silnikowym typu 101 z wagonami doczepnymi 155 i 207 między stacją Nordschule a Winzerla przez centrum miasta 
  • Rozkład jazdy w sekcji „Pliki do pobrania”

Park publiczny Oberaue – składający się z Paradies, wyspy Rasenmühleninsel i Oberaue – w dużej mierze powstał na podstawie projektów architekta ogrodowego z Jeny, G. Weichelt, który jednak przede wszystkim uwzględnił i wkomponował istniejące już elementy. Jego projekty, zrealizowane w 1957 roku, uwzględniały istniejące struktury, takie jak stare aleje, staw i ścieżka brzegowa, ale także elementy małej architektury z lat 30. XX wieku, np. kawiarnię „Paradiescafé”. W ramach koniecznej przebudowy parku w latach 1974–1978 Friedhelm Schubring włączył do zespołu szklany pawilon jako budynek wielofunkcyjny. Jego architektura odzwierciedla z jednej strony wyjątkową przestrzeń łęgu nad Soławą, z drugiej zaś tradycję klasycznej nowoczesności, w szczególności idee i elementy projektowe Miesa van der Rohe, a przede wszystkim Richarda Neutry. Urzeka przestronnością, otwartością i przejrzystą, zwartą strukturą. Obecnie właśnie te cechy, nadające obiektowi wartość zabytkową, stawiają przed konserwatorami zabytków nowe wyzwania. Coraz większe ograniczanie siedlisk zwierząt i roślin prowadzi niestety w nielicznych pozostałych obszarach przyrodniczych do – w dosłownym tego słowa znaczeniu – bolesnych kolizji. Jednak organizacje zajmujące się ochroną przyrody i zabytków od lat współpracują w duchu wzajemnego zaufania. Znajdzie się więc rozwiązanie zgodne z wymogami ochrony zabytków i sprzyjające ochronie gatunków. Do tego czasu akceptuje się oklejenie szyb.

• Miejsce: przed Neutor 5 a
• Czynne: 17:00 – 19:00
  • 17:00: „Jena: kwestia punktu widzenia. Dwa życia na pocztówkach” – rozmowa o fotografii architektury jako źródle i nie tylko z G. Kriegiem (artystą i synem fotografa Kurta Kriega) oraz M. Maleschką (architektem, dziennikarzem, fotografem i autorem, laureatem Niemieckiej Nagrody Ochrony Zabytków 2025), prowadzenie: D. Weiland (historyczka sztuki)

Od pomnika do opuszczonego miejsca – pomnik na Friedensbergu. Wycieczka na miejsce i wykład w Treff am Fichteplatz (TaF)

• Miejsce: Fichteplatz
  • 14:00 Zwiedzanie terenu z objaśnieniami dotyczącymi kompleksu oraz dotychczasowego i obecnego przeznaczenia pomnika na Friedensbergu, miejsce spotkania przy bramie wejściowej do wewnętrznej części pomnika
  • 15:00 Barbara Krug (Gotha/Jena): Prezentacja na temat historyczno-politycznych przemian pomnika w przeszłości i teraźniejszości w kawiarni dzielnicowej „Treff am Fichteplatz” (TaF), Fichteplatz 9, 07745 Jena

• Miejsce: tzw. „Faulloch” – pozostałości dawnych umocnień miejskich
  • Chóry chłopięce z Jeny, Uetersen i Wuppertalu, chór męski z Getyngi oraz chór absolwentów

• Miejsce: dziedziniec Collegium Jenense
  • Chóry chłopięce z Jeny, Uetersen i Wuppertalu, chór męski z Getyngi oraz chór absolwentów

• Miejsce: Ogród Griesbachscher / Am Planetarium 7
  • Chóry chłopięce z Jeny i Uetersen, chór męski z Getyngi oraz chór absolwentów

• Miejsce: Kościół Pokoju / Zabytkowy cmentarz św. Jana
  • Rozpoczęcie nabożeństwa z udziałem chórów chłopięcych z Jeny i Uetersen, chóru męskiego z Getyngi oraz chóru absolwentów

• Miejsce: Ogród Schillera / Schillergäßchen 2
  • Chór męski złożony z członków Filharmonicznego Chóru Chłopięcego oraz jego byłych członków

Kto poświęci na to chwilę, może na cmentarzu św. Jana zanurzyć się w rozgałęzionej, czasem gęstej, nie zawsze przejrzystej sieci społeczności Jeny. Dzięki swojej wyjątkowej atmosferze cmentarze oferują niemal nieograniczone bogactwo wiedzy na temat historii kultury i społeczeństwa. Ukazują one zarówno więzi rodzinne czy zawodowe, jak i nagłe pęknięcia w tych relacjach. Odzwierciedlają drogi prowadzące do i z rodzin, miasta, kraju, a tym samym również transfer kultury i wiedzy. Aby ułatwić dostęp do tej wiedzy, kilka lat temu zrealizowano projekt sieciowy „Wo sie ruhen” („Gdzie spoczywają”). Aplikacja„Wo sie ruhen” prowadzi użytkownika do 25 wybranych nagrobków znanych osobistości, a na miejscu można odtworzyć informacje w formie pliku audio. Cmentarz św. Jana, należący do 30 cmentarzy o znaczeniu historycznym uznanych przez rząd federalny, jest częścią tego projektu sieciowego.

Jednak pomimo tych wszystkich powiązań cmentarz św. Jana wyraźnie pokazuje, jak nowa infrastruktura, pomyślana jako łącząca, może w rzeczywistości rozbijać ugruntowane struktury. Dzisiejszy cmentarz św. Jana stanowi rozbudowę miejsca pochówku przy kościele św. Jana Chrzciciela, wspomnianego już w 1307 roku. Po rozbudowie na północ i zachód cmentarz doświadczył radykalnej zmiany wraz z wybudowaniem w 1938 roku drogi do Weimaru. Południowa część cmentarza wokół kościoła św. Jana Chrzciciela została oddzielona. Około ¼ powierzchni cmentarza zostało wyrównane, częściowo przeprowadzono przeniesienie szczątków, a różne nagrobki zostały przeniesione. Obecnie ten zaprojektowany na wzór parku kompleks zajmuje jeszcze około 1,8 ha. Znajduje się na nim wiele miejsc pochówku wybitnych osobistości, w tym Friedricha i Johanna Wilhelma Kreußlerów oraz Carla Zeissa. Ich renowację częściowo sfinansowała Niemiecka Fundacja Ochrony Zabytków. Od 2014 roku prężnie działające stowarzyszenie wspierające angażuje się w zachowanie i pielęgnację tego cennego kompleksu. Od kilku lat uczestnicy Międzynarodowego Letniego Seminarium dla Młodych Naukowców zajmują się również renowacją nagrobków na cmentarzu Johannisfriedhof. Szczególne wyzwania, takie jak remont obu kaplic grobowych, można jednak zrealizować jedynie dzięki szerokiemu wsparciu darczyńców. Również w tej kwestii Dzień Zabytków ma na celu zwiększenie świadomości społecznej.

• Miejsce: Philosophenweg 1
• Czynne: 11:00 – 17:00 Johannismarkt

  • Program towarzyszący z atrakcjami dla dzieci i rodzin, oprawą muzyczną oraz kawą i ciastem

  • 12:00: oprowadzanie „Nagrobki dla dorosłych” z J. Patuschekiem, 

  • 13:00: oprowadzanie „Skarby – oprowadzanie dla dzieci” z K. Undisz, 

  • 15:00: oprowadzanie „Carl Zeiß z okazji 210. rocznicy urodzin – grób Zeissa na cmentarzu św. Jana” 

  • 16:00: Wycieczka z przewodnikiem „Kościół Pokoju i jego witraże” – obie z R. Schwabe

Kościoły były i są czymś znacznie więcej niż tylko miejscami kultu. Stanowią one integralną część infrastruktury społecznej, kulturowej i przestrzennej, a w przypadku Kościoła Pokoju / Kościoła Garnizonowego – niekiedy również infrastruktury wojskowej i medycznej. Kiedy w 1672 roku Jena stała się stolicą księstwa Saksonii-Jeny, od 1686 roku, z inicjatywy Johanna-Georga II von Sachsen-Eisenach, rozpoczęto budowę kościoła na terenie dawnego cmentarza św. Jana. Jednak już w momencie poświęcenia kościoła księstwo Jeny przestało istnieć. W 1690 roku przeszło ono w ręce linii Saksonia-Weimar-Eisenach. W 1743 roku kościół został przypisany do parafii garnizonowej w Jenie i przemianowany na Kościół Garnizonowy. 

Podczas bitwy pod Jeną-Auerstedt służył jako szpital polowy. W ramach szeroko zakrojonych prac renowacyjnych i przebudowy, trwających od 1835 roku, wbudowano również empory oraz ołtarz ambonowy, przewidziane już w pierwotnym projekcie. W 1947 roku jenański artysta szklarski Fritz Körner wykonał nowe witraże, zastępujące te z prezbiterium, które uległy zniszczeniu w 1945 roku. W 1946 roku parafia przemianowała kościół na „Kościół Pokoju”. Po gruntownej renowacji trwającej do 2010 roku w 2013 roku stwierdzono w wnętrzu kościoła obecność grzyba domowego, który dzięki darowiznom i dotacjom udało się usunąć do 2016 roku. W kościele znajduje się 13 epitafiów z XVII i XVIII wieku oraz osiem portretów dawnych superintendentów.

• Adres: Philosophenweg 1
• Czynne: 11:00 – 17:00

  • 11:00: Rozpoczęcie nabożeństwa z udziałem chórów chłopięcych z Jeny i Uetersen, chóru męskiego z Getyngi oraz chóru absolwentów

  • 12:00: „Budowa i konserwacja budek lęgowych” z S. Schießlem, NABU

  • 12:30: „Organy z Mennewitz – zagadka zabytkowa” z H. Hempelem, Stowarzyszenie Historyczne Schlöben e. V.

  • 13:30: „Cmentarze i kościoły jako siedliska nietoperzy” z dr. D. Weissem

  • 14:00: „Historia cmentarza” z dr B. Happe

  • 14:30: „Historia cmentarza św. Jana” z udziałem Chr. Apfela, Stowarzyszenia na rzecz Cmentarza św. Jana

  • 15:30: „Cmentarze w przemianie – perspektywa urbanistyczna. Kreatywne podejścia do dalszego rozwoju i ochrony cmentarzy miejskich” z udziałem V. Göpfert, laureatki nagrody im. Otto Borsta z 2025 r.

• Członkowie parafii będą obecni na miejscu jako kompetentni rozmówcy
• Różnorodne wykłady w kościele, czas trwania ok. 20 min

Na wschodnim zboczu góry Heinrichsberg – niegdyś położonej u bram miasta – rozciąga się jedna z najpiękniejszych, a jednocześnie najbardziej wrażliwych przestrzeni miejskich Jeny. Ogród Botaniczny i Ogród Griesbacha wraz z altaną ogrodową oraz wkomponowanym w nie planetarium tworzą tu zespół kulturowy o nieocenionym znaczeniu oraz zieloną oazę w gęsto zabudowanym mieście. 

W 1775 roku, z inicjatywy księżnej Anny Amalii von Sachsen-Weimar-Eisenach, Johann Jakob Griesbach został mianowany profesorem teologii na Uniwersytecie w Jenie. Nabył on działkę przylegającą do Ogrodu Botanicznego i w latach 1782–1783 (d) – 1784–1785 kazał wznieść dwupiętrową letnią rezydencję na płaskowyżu położonym pomiędzy górną a dolną częścią Philosophenweg. Willa, ze swoimi toskańskimi pilastrami i polami szczytowymi oraz symetrią, nawiązuje do klasycystycznego języka formy. Budowa letniej rezydencji była częścią wielkiej przebudowy terenu w angielski ogród krajobrazowy zgodnie z własnymi wytycznymi Griesbacha. Griesbach przebywał w Anglii w latach 1769–1770, znał tamtejsze ogrody, a także ogrody w Wörlitz, które powstawały od lat 60. XVIII wieku. Ponadto Hirschfeld w latach 1775–1977 publikował swoją teorię sztuki ogrodowej, w której opowiadał się m.in. za wrażliwym, romantycznym projektowaniem krajobrazu. 

Ogród Griesbacha był pierwszym angielskim ogrodem krajobrazowym w Jenie i jednym z pierwszych przykładów tego ideału ogrodowego na terenie Turyngii. Zwłaszcza w XX wieku uległ on znacznej utracie powierzchni, a także znacznym stratom w zakresie elementów kompozycyjnych i wyposażenia. W ten sposób, po przejściu ogrodu na własność Fundacji Carla Zeissa, w 1926 roku w południowo-wschodniej części wzniesiono planetarium, odcinając tym samym dolinowatą część ogrodu od starego arboretum. W 1927 roku fundacja udostępniła stowarzyszeniu Jenaer Studentenhilfe sad owocowy w parku Griesbacha pod budowę stołówki. W latach 1999–2000 nowo wybudowane budynki mieszkalne ostatecznie odcięły ogrodu kontakt z krajobrazem na północy. Mimo wszystko podstawowe elementy ogrodu krajobrazowego zachowały się do dziś w sposób rozpoznawalny. Wzniesienia biegnące w kierunku północ-południe nadal służą jako kontury tego „obrazu krajobrazowego”, po którym można spacerować, podobnie jak wijące się, biegnące w przeciwnych kierunkach ścieżki, odpowiednie nasadzenia, drzewne tło, punkty widokowe czy sala drzewna.

• Miejsce: przy Planetarium 7
  • 10:30: Koncert pop-up chórów chłopięcych z Jeny i Uetersen, chóru męskiego z Getyngi oraz chóru absolwentów z okazji 50. rocznicy powstania chóru chłopięcego Filharmonii w Jenie

Średniowieczne umocnienia miejskie chroniły mieszkańców przed atakami z zewnątrz, a jednocześnie wyznaczały granicę obszaru jurysdykcji miasta w stosunku do otaczających go terenów wiejskich. Obecnie ich rozległość można w przybliżeniu odtworzyć jedynie po zachodniej stronie Starego Miasta.

Z Wieży Prochowej, stanowiącej północno-zachodnią wieżę narożną fortyfikacji miejskich z położoną przed nią platformą artyleryjską, podobnie jak z sąsiedniej, ostatniej zachowanej bramy miejskiej – Bramy św. Jana – rozciąga się piękny widok na starówkę w Jenie, a także na Fürstengraben. Fürstengraben to ostatni odcinek fosy w obrębie fortyfikacji miejskich, na którym można prześledzić zmiany w historii miasta – od średniowiecznego wykorzystania jako fortyfikacji obronnej, poprzez promenadę i aleję, aż po via triumphalis. Wzdłuż tej wykorzystywanej już od dawna drogi, biegnącej równolegle do fosy, w krótkim okresie istnienia księstwa Saksonii-Jeny wytyczono aleję z lipami. Chociaż niestety nie można już dziś mówić o alei lipowej, to tereny zielone wzdłuż fosy oraz rząd drzew i lip rosnących wzdłuż ulicy stanowią elementy nadające charakter zabytkowy zarówno zespołowi objętemu ochroną konserwatorską, jak i całości fortyfikacji miejskich. A do tego są jeszcze korzystne dla klimatu miasta!

• Lokalizacja: Johannisstraße / Am Pulvertur
• Czynne: 09:00 – 18:00
  • Dostępne są materiały informacyjne
  • 09:15: Koncert pop-up chórów chłopięcych z Jeny, Uetersen i Wuppertalu, chóru męskiego z Getyngi oraz chóru absolwentów z okazji 50. rocznicy powstania chóru chłopięcego Filharmonii w Jenie

Historia miasta Jena jest tak ściśle powiązana z uniwersytetem, że Dzień Zabytków nie wyobraża się bez obiektów uniwersyteckich. W 1548 roku Academia Jenesis zajęła budynki dawnego klasztoru dominikanów w południowo-zachodniej części miasta. Po uzyskaniu przywileju cesarskiego w latach 1557/58 rozpoczęła się gruntowna przebudowa klasztoru pod kierownictwem krajowego architekta Nickela Gromanna (ok. 1500–1566). W kilku etapach budowy powstał wyjątkowy, wczesnonowożytny kompleks uniwersytecki z salami wykładowymi oraz mieszkaniami dla studentów w przylegającym kościele kolegialnym, który jednocześnie nadal pełnił funkcję miejsca pochówku. 

Podczas II wojny światowej budynki uległy poważnym zniszczeniom, a kościół Kollegienkirche został niemal całkowicie zniszczony. Po szeroko zakrojonych wykopaliskach, rozpoczętych w 1947 roku, w latach 1955–1957 wzniesiono skrzydła budynków wzdłuż ulic Kollegiengasse i Nonnenplan według projektów Biura Projektowego Budownictwa Przemysłowego, w ramach podprojektu odbudowy centrum miasta. Celowo oparto się przy tym na wczesnonowoczesnym układzie kompleksu uniwersyteckiego, tworząc godne nowe zwieńczenie dziedzińca Kolegium dzięki wysokiej jakości architekturze, a jednocześnie subtelnemu oddzieleniu od zachowanej zabytkowej zabudowy. Od 2018 roku znaleziska wydobyte podczas wykopalisk są przedmiotem interdyscyplinarnych badań w połączeniu z przekazem pisanym i zachowanym zabytkowym zespołem budowlanym. 

• Miejsce: Kollegiengasse 10
• Początek: godz. 09:45

  • 09:45: Koncert pop-up chórów chłopięcych z Jeny i Uetersen, chóru męskiego z Getyngi oraz chóru absolwentów z okazji 50. rocznicy powstania chóru chłopięcego Filharmonii w Jenie

  • 10:00 (bezpośrednio po koncercie): Oprowadzanie poświęcone historii Collegium Jenense i uniwersytetu na dziedzińcu Kollegien-Hof z dr E. Paustem, kustoszem zbiorów prehistorii i wczesnej historii na Uniwersytecie im. Friedricha Schillera

Friedrich Schiller mieszkał i tworzył w Jenie przez dziesięć lat. Spośród pięciu domów, w których mieszkał w tym okresie, zachował się jedynie dom ogrodowy. Schiller nabył ten dom ogrodowy na obrzeżach ówczesnej południowej dzielnicy Jeny w marcu 1797 roku. Już dwa miesiące później wprowadził się do niego wraz z rodziną. W następnym roku kazał wznieść w południowo-zachodnim narożniku działki wieżyczkę, swoją „Belvedere”, której górne piętro służyło mu jako miejsce odosobnienia do pisania wierszy. Goethe nazwał ją „Gartenzinne”. W tylnej części ogrodu rosło gęsto różne drzewa owocowe, natomiast przy samym domu znajdował się ogród warzywny. Do tego dochodziło wiele kwitnących krzewów. 

W tym małym raju nad rzeką Leutra powstały fragmenty „Wallensteina”, „Marii Stuart” oraz słynne ballady do „Musenalmanachu”. W 1811 roku – sześć lat po śmierci Schillera – na życzenie księcia Karola Augusta zbudowano tu pierwsze obserwatorium astronomiczne w Jenie. Friedrich Schiller był częścią rozległej sieci kontaktów, która wspierała go i jego rodzinę. Bez niej trudno byłoby wyobrazić sobie jego drogę życiową i twórczą, mimo całego jego geniuszu. Również ogród był nie tylko miejscem odpoczynku, ale także punktem spotkań służącym wymianie intelektualnej.

• Miejsce: Schillergäßchen 2
• Czynne: 10:00 – 17:00 (wstęp wolny) 

  • 10:30, 11:30, 13:00 i 14:00: oprowadzanie po domu i ogrodzie z dr S. Schlotterem z Uniwersytetu im. Friedricha Schillera w Jenie (maks. 15 osób, czas trwania ok. 30 min.)

  • „Wiecznie młoda jest tylko wyobraźnia – wycinanki i origami”
  • „Cenne – poszukiwanie skarbów w ogrodzie i domu Schillera”
  • Godz. 12:00: Koncert pop-up chóru męskiego złożonego z członków Filharmonicznego Chóru Chłopięcego oraz jego absolwentów z okazji 50. rocznicy powstania Chóru Chłopięcego Filharmonii w Jenie

Historia klasztoru karmelitów w Jenie naznaczona jest licznymi przemianami. Pierwszy budynek klasztorny, wzniesiony w 1414 roku, już pod koniec XV wieku został zastąpiony nową budowlą z dobudowanym kościołem halowym. Po kasacie klasztoru w 1529 r. od 1553 r. na zlecenie księcia Johanna Friedricha von Sachsen w jego pomieszczeniach uruchomiono drukarnię. Od samego początku służyła ona do publikacji nowego wydania zbiorczego dzieł Lutra. W tym celu w listopadzie 1553 r. książę przyznał drukarzowi Johannowi Rödingerowi przywilej wyłącznego drukowania i dystrybucji pism Lutra.

Drukowane publikacje stanowiły infrastrukturę medialną reformacji. Rozpowszechnianie idei reformacyjnych, możliwe dzięki drukowi za pomocą ruchomych czcionek, daleko poza granice niewielkiej, wykształconej mniejszości, znacznie przyczyniło się do ich upowszechnienia. Klasztor należy zatem do wybitnych miejsc historycznych i świadectw historii reformacji. Po upadku drukarni w czasie wojny trzydziestoletniej w 1669 roku budynki klasztoru zostały przebudowane na zajazd „Zum gelben Engel” – i w ten sposób stały się częścią szczególnej infrastruktury miejskiej – sieci zajazdów, gospód i knajp. 

W 2017 roku, po gruntownej renowacji zgodnej z zasadami konserwacji zabytków, obszar ten – będący jedynym autentycznym miejscem życia klasztornego i reformacji XVI wieku w Jenie – przeszedł kolejną przemianę wraz z budową nowej biblioteki. W Dzień Otwartych Zabytków ten klejnot ponownie znajdzie się w centrum uwagi.

• Miejsce: Engelplatz 1
• Czynne: 11:00 – 15:00 (wstęp wolny), krótkie oprowadzania na życzenie dla grup od 5 osób
  • 12:30: publiczna wycieczka z przewodnikami muzealnymi

Rynek stanowi centralny węzeł nie tylko w sieci życia społecznego miasta, ale także w ponadregionalnej sieci transportowej i handlowej. Jak żadne inne miejsce pozwala on wyciągnąć wnioski na temat historycznego rozwoju miasta poprzez obserwację ewolucji zabudowy, stylów architektonicznych, składu właścicieli, inwestorów i najemców oraz lokalnych branż. To właśnie tutaj znajduje się zabytkowy ratusz, będący punktem centralnym i architektonicznym wyrazem samorządności gminnej. Stoją tu domy mieszczańskie i gospody, których historia sięga wielu stuleci wstecz. Ostatnim domem z szczytem na rynku jest dziś „Alte Göhre”. 

Dom ten, z dwupiętrowym, masywnym kamiennym cokołem, oknami z łukami zasłonowymi oraz portalem z łukiem kilowym, zawdzięcza swoją nazwę handlarzowi winem Paulowi Göhre, który nabył ten dom w 1893 roku. Najstarsze części w piwnicy domu pochodzą z XIII wieku. Poprzednia budowla, na której powstał obecny budynek, została wzniesiona około 1370 roku. W latach 1554–1557 (d) przebudowano dom, dodając drugie piętro w konstrukcji szachulcowej, nadając mu obecny wygląd. Na pierwszym piętrze urządzono drewnianą izbę. „Neue Göhre” została zbudowana w 1908 roku po rozbiórce starego młyna rynkowego na zlecenie Göhre’a według planów Johannesa Schreitera. Jej neogotycka fasada wystawiona jest na stronę ulicy Saalstraße. Od 1986 roku jest siedzibą Muzeów Miejskich w Jenie. 

• Lokalizacja: Markt 7
• Czynne: 10:00 – 17:00 (wstęp wolny)

Obecna siedziba Biura Informacji Turystycznej w Jenie oraz Stowarzyszenia Sztuki składa się z dwóch budynków o konstrukcji słupowej. Budynek od strony rynku został wzniesiony w 1384 r. (d) na pozostałościach kilku wcześniejszych budowli jako trzypiętrowy magazyn i siedziba handlowa z frontonem skierowanym w stronę rynku. „Wysoka sala” na parterze budynku od strony rynku została zadaszona bez ścianek działowych. W 1435 r. (d) dobudowano tylną część budynku jako budynek mieszkalny z drewnianą izbową, skierowany na wschód. W 1650 r. budynek frontowy również został przebudowany na cele mieszkalne. W ramach tych prac odnowiono również konstrukcję dachową, która odtąd była skierowana okapem w stronę rynku. 

W ramach kolejnej przebudowy w latach 1736–1737 całkowicie odnowiono fasadę od strony rynku oraz przebudowano poddasze. W ramach badań historyczno-budowlanych przeprowadzonych w latach 1994–1997 stwierdzono, że w obu budynkach zachowała się w znacznej mierze średniowieczna konstrukcja nośna, oparta na szkielecie z słupów ściennych przebiegających przez wszystkie kondygnacje. W całości zachowały się pochodzące z okresu budowy wypełnienia gliniane z malowidłami w postaci szerokich linii oraz podłoga nad parterem (deski podłogowe, ubita glina, wylewka gipsowa jako warstwa użytkowa na pierwszym piętrze). Do dziś można podziwiać również pozostałości historycznej malowidła w drewnianej izbie w budynku mieszkalnym. Za renowację budynków zgodną z zasadami ochrony zabytków miasto Jena otrzymało w 2003 roku Turyńską Nagrodę Ochrony Zabytków. Budynki magazynowe, zwłaszcza te pełniące jednocześnie funkcję magazynu i biura, były ważnymi obiektami użytkowymi w infrastrukturze miejskiej.

• Adres: Markt 16
• Czynne: 14:00 – 20:00, członkowie Stowarzyszenia Sztuki udzielają informacji na miejscu

Właściwe centrum wczesnego romantyzmu w Jenie oraz „historyczny dom romantyków” znajdowało się przy ulicy Leutragasse 5. Od 1796 roku mieszkali tam August W. Schlegel, Caroline Schlegel, Dorothea Veit i Friedrich Schlegel. W listopadzie 1799 roku odbyło się tam słynne „spotkanie romantyków”, w którym uczestniczyli również Friedrich von Hardenberg (Novalis), Friedrich W. J. Schelling i Ludwig Tieck. W 1945 roku budynek ten został zniszczony. Ulica Leutragasse zniknęła wraz z wybudowaniem wieży ZEISS/Uni.

Dzisiejszy „Dom Romantyków” był rezydencją filozofa Johanna Gottlieba Fichtego. Został zbudowany około 1670 roku (1667–1668) na starszych fundamentach. Budynek pierwotnie znajdował się przy niewielkim placu (Sitzenplan), położonym na skrzyżowaniu ulic Unterm Markt i Unterlauengasse. Na początku XX wieku otoczenie uległo gruntownej przebudowie w wyniku działań urbanistycznych. Wraz z wybudowaniem kompleksu budynków przy ulicy Unterm Markt 8–12 plac publiczny przekształcił się w dziedziniec, który jednak nadal stanowi główny punkt dostępu. Sam budynek jest ostatnią zachowaną przednowoczesną budowlą na tym terenie. Jego strona reprezentacyjna to obecnie fasada od strony Löbdergraben. Wraz ze wzrostem świadomości na temat znaczenia wczesnego romantyzmu w Jenie postanowiono upamiętnić ten okres w Jenie w formie muzealnej. W tym celu w 1981 roku otwarto „Miejsce Pamięci Niemieckiego Wczesnego Romantyzmu” na parterze budynku, który do tej pory służył jako dom mieszkalny. Do 1985 roku zakończono zagospodarowanie terenów otwartych, które obecnie również objęte są ochroną konserwatorską. W latach 2021–2022 budynek został odnowiony w wyniku awarii. Obecnie planowane są szeroko zakrojone prace remontowe na parterze, ale przede wszystkim na terenie zewnętrznym.

• Adres: Unterm Markt 12a
• Czynne: 10:00 – 17:00 (wstęp wolny)

Dzień Otwartych Zabytków to skondensowana forma edukacji o zabytkach. Edukacja o zabytkach stanowi z kolei ważny element edukacji historyczno-politycznej i kulturowej. Właśnie w tym celu w swoim czasie wzniesiono Volkshaus. Filharmonia w Jenie również poświęciła się edukacji kulturalnej i popularyzacji dziedzictwa kulturowego. W tym kontekście, zgodnie z ugruntowaną tradycją, łączą się teraz elementy, które do siebie pasują: koncert otwierający sezon Filharmonii w Jenie, Dzień Otwartych Drzwi w Volkshaus oraz Dzień Otwartych Zabytków. 

Ten kompleks budynków o kątowym układzie, zaprojektowany w latach 1901–1903 z inicjatywy Ernsta Abbe’a według planów Arweda Roßbacha, miał służyć 

„edukacji i intelektualnej stymulacji robotników”

 . Kompleks budynków, dzięki funkcjonalnej strukturze wewnętrznej, reprezentacyjnej architekturze elewacji i wnętrz, a także sali o wysokiej jakości akustycznej i estetycznej, pełni do dziś różnorodne funkcje. Charakterystyczne skrzydło kuchenne musiało jednak ustąpić miejsca projektowi budowy nowego „Niemieckiego Muzeum Optycznego”, a sala czytelnicza straciła swoje wieloletnie przeznaczenie w wyniku budowy nowej biblioteki. Trwająca w latach 2017–2022 renowacja zgodna z zasadami ochrony zabytków obejmowała nie tylko usunięcie uszkodzeń, ale także odsłonięcie historycznych wykończeń powierzchni oraz dostosowanie do nowoczesnych i nowych wymagań użytkowych. Ponieważ ze względu na nowe przeznaczenie kompleks budynków nie jest już tak swobodnie dostępny dla większości społeczeństwa, planujesię stworzenie„...domu otwartego dla wszystkich”przynajmniej poprzez coroczny „Dzień Otwarty” w weekend Dnia Zabytków. 

• Miejsce: Carl-Zeiß-Platz 15
• Czynne: 10:00 – 15:00 (wieża i budynek salowy)

  • od godz. 15:00: koncert otwierający sezon „Planet Dvořák” w wykonaniu Filharmonii w Jenie pod dyrekcją dyrektora muzycznego Simona Gaudenza oraz z udziałem burmistrza Jeny, dr. Th. Nitzschego, w sali im. Ernsta Abbe

Światowy sukces firmy ZEISS opiera się na współpracy Carla Zeissa, Ernsta Abbe i Otto Schotta. W połowie XIX wieku mechanik Carl Zeiss założył w Jenie swój warsztat optyczny. Fizyk Ernst Abbe wniósł decydujący wkład w postaci obliczeń optycznych i zrewolucjonizował produkcję instrumentów optycznych. Chemik Otto Schott wprowadził do tego innowacyjnego zespołu nowoczesne techniki obróbki szkła. W samym centrum działalności Ernsta Abbe’a, wybitnego naukowca, przedsiębiorcy, a przede wszystkim reformatora społecznego i mecenasa kultury, wzniesiono pomnik, który sam w sobie powstał dzięki współpracy najróżniejszych artystów i twórców kultury. Reformy i inicjatywy Abbe’a (Fundacja Zeissa z statutem społecznym, utworzenie Volkshausu jako miejsca edukacji i kultury dla wszystkich, założenie spółdzielni budowlanych) odniosły sukces, ponieważ Abbe nie tylko miał wizje, ale był również wpleciony w szeroką, wpływową sieć obejmującą społeczność miejską, gospodarki, nauki, polityki i kultury, a ponadto potrafił pełnić rolę pośrednika między przedsiębiorcami, pracownikami, politykami i twórcami kultury.

Monumentalny pawilon pamiątkowy, którego projekty pochodzą od Henriego van de Velde, został wzniesiony w latach 1909–1911 na cześć Ernsta Abbe. Wewnątrz tej przypominającej świątynię budowli znajdują się odlewy z brązu czterech płaskorzeźb autorstwa Constantina Emile’a Meuniera, które pierwotnie miały zostać wykonane w kamieniu. Artysta stworzył je na potrzeby niedokończonego „Pomnika Pracy”. Płaskorzeźby przedstawiają: „Przemysł”, „Kopalnię”, „Żniwa” oraz „Port”. Płaskorzeźba „L’Industrie” przedstawia dramatyczną scenę w hucie szkła i dzięki temu idealnie pasowała do Jeny. Wykorzystanie pozostałych płaskorzeźb stało się możliwe dzięki ich treściowej interpretacji, niezależnej od pierwotnego kontekstu. W centrum pawilonu, na cokole z czerwonego marmuru, stoi herma wykonana przez Maxa Klingera z białego marmuru, przedstawiająca popiersie Ernsta Abbesa oraz alegoryczne motywy. Pawilon, osadzony w zielonej przestrzeni, stanowi centrum placu im. Carla Zeissa. Ośmiokątna budowla centralna uznawana jest za dzieło sztuki totalnej o randze europejskiej, którego oddziaływanie i wymowa pozostają w bezpośrednim związku z otoczeniem. Jego położenie w przestrzeni miejskiej wynika nie tylko z bliskości dawnego miejsca pracy Abbes, ale ma również znaczenie symboliczne. Wraz z głównym zakładem firmy ZEISS, domem kultury Volkshaus oraz dawnym domem mieszkalnym Abbes tworzy on miejsce refleksji w trójkącie pracy, życia i kultury.

• Miejsce: Carl-Zeiß-Platz
• Czynne: 10:00 – 18:00, materiały informacyjne i osoby kontaktowe dostępne na miejscu

Planetarium ZEISS, wzniesione 100 lat temu – w 1926 roku – według projektów biura Schreiter & Schlag, jest najdłużej działającym wolnostojącym planetarium wielkiej skali na świecie. Budowla ta jest nie tylko wybitnym przykładem architektury betonowej początku XX wieku, ale przede wszystkim prototypem nowo powstałego typu budowlanego: planetarium. Budowla, zaprojektowana jako samodzielny obiekt w rozległym otoczeniu, została w części głównej ukształtowana jako rotunda zwieńczona kopułą z poprzecznym, prostokątnym, ośmioosiowym portykiem – niejako jako pronaos świątyni nauki i techniki. Betonowa powłoka wykonana w technologii ZEISS-DYWIDAG ma zaledwie 6 cm grubości. Podczas gdy zewnętrzna kopuła siatkowa stanowi podstawę powłoki betonowej, wewnętrzna kopuła siatkowa podtrzymuje powierzchnię projekcyjną. Przestrzeń między nimi, wypełniona różnie zawieszonymi blachami, służyła poprawie akustyki. 

Przełomowy wynalazek tzw. systemu ZEISS-DYWIDAG zawdzięczamy Walterowi Bauersfeldowi. Do „aparatu planetarnego”, wynalezionego przez niego i Franza Meyera, potrzebna była sala eksperymentalna, w której można było na próbę wyświetlać sklepienie niebieskie. Bauersfeld opracował półkulistą siatkę z żelaznych płaskowników, które były połączone ze sobą w kształcie gwiazdy za pomocą specjalnego węzła sześciopunktowego. Siatka ta stanowi podstawę konstrukcji. Została ona otoczona siatką drucianą i uformowana w zamkniętą powierzchnię skorupową za pomocą torkretowania – właśnie wynalezionej metody natryskiwania polegającej na nakładaniu betonu warstwa po warstwie. Wewnętrzna kopuła z siatki ma taką samą konstrukcję jak zewnętrzna. Z okazji 100. rocznicy powstania planetarium ZEISS zmodernizowano i odnowiono powierzchnię projekcyjną oraz technikę projekcyjną. Przez kilka tygodni można było podziwiać tę siatkę. Z okazji Dnia Zabytków Fundacja Ernsta Abbe’a organizuje wycieczki z przewodnikiem, podczas których wyjaśnia budowę i działania renowacyjne tego zabytku kultury, uznanego w 2019 roku przez Federalną Izbę Inżynierów za „historyczny symbol inżynierii budowlanej w Niemczech”.

• Miejsce: Am Planetarium 5
• Godziny otwarcia: 12:30, 13:00, 13:30 i 14:00: półgodzinne wycieczki z przewodnikiem prowadzone przez Th. Schmidta i J. Hühna z Fundacji Ernsta Abbe (maks. 20 osób – wymagana wcześniejsza rezerwacja!)
  • Rejestracja w dniach 8 i 10 września w godzinach od 09:00 do 11:30 oraz od 13:00 do 15:30 pod numerem telefonu 0049 3641 495141 lub pocztą elektroniczną na adres denkmalamt@jena.de do 11.09.2026

W 1828 roku mistrz kowalstwa Pelzer założył przy ulicy Wagnergasse warsztat mechaniczny „Gebr. Pelzer”, z którego w 1908 roku wyłoniła się firma „Franz Pelzer” przy ulicy Fischergasse. W dwupiętrowym budynku warsztatowym wykonywano wszelkie naprawy związane z branżą metalową, przede wszystkim naprawy urządzeń rzeźniczych, rolniczych i drukarskich. Wyposażenie warsztatu było odpowiednio bogate. Warsztat uzyskał również patent – na ruszt do smażenia kiełbas. Po zamknięciu w 1992 roku obiekt został najpierw nabyty przez firmę JENOPTIK GmbH, ale już w 1993 roku przekazany miastu Jena, które od tego czasu wykorzystuje ten zabytek techniki jako muzeum.

• Adres: Fischergasse 1
• Czynne: 11:00 – 16:00 (wstęp wolny), krótkie oprowadzania na życzenie dla grup od 5 osób 

  • O godz. 11:00 i 14:00: „Historia(e) warsztatu” – publiczna wycieczka z pracownikami muzeum

Park publiczny Oberaue – składający się z Paradies, wyspy Rasenmühleninsel i Oberaue – w znacznej mierze wywodzi się z projektów jenańskiego architekta ogrodowego G. Weichelt, który jednak przede wszystkim uwzględniał i integrował istniejące elementy. Jego projekty zrealizowane w 1957 roku uwzględniały istniejące elementy, takie jak stare aleje, staw i ścieżka brzegowa, ale także elementy małej architektury z lat 30. XX wieku, na przykład kawiarnię „Paradiescafé”. W ramach koniecznej przebudowy parku w latach 1974–1978 do kompleksu wkomponowano szklany pawilon, zaprojektowany przez Friedhelma Schubringa jako budynek wielofunkcyjny. Jego architektura odzwierciedla z jednej strony wyjątkową przestrzeń łęgu nad Soławą, z drugiej zaś tradycję klasycznej nowoczesności, a w szczególności idee i elementy projektowe Miesa van der Rohe, a przede wszystkim Richarda Neutry. Urzeka przestronnością, otwartością i przejrzystą, zwartą strukturą. 

Obecnie właśnie te cechy, nadające obiektowi wartość zabytkową, stawiają przed konserwatorami zabytków nowe wyzwania. Coraz większe ograniczanie siedlisk zwierząt i roślin prowadzi niestety w nielicznych pozostałych obszarach naturalnych do – w dosłownym tego słowa znaczeniu – bolesnych kolizji. Jednak organizacje zajmujące się ochroną przyrody i zabytków od lat współpracują w duchu zaufania. Znajdzie się zatem rozwiązanie zgodne z wymogami ochrony zabytków i sprzyjające ochronie gatunków. Do tego czasu akceptuje się oklejenie szyb.

• Miejsce: przed Neutor 5 a
• Czynne: 13.09., godz. 13:00 – 17:30

  • Wystawa w witrynie poświęcona historii szklarni, 

  • godz. 15:00 – koncert na tarasie z zespołem „Kalter Dienstag”, 

  • godz. 16:00 – koncert na tarasie z zespołem „Frau Meyer”

  • Zapewniamy niewielki bufet i napoje.

Zgodnie z tegorocznym mottem „NetzWERKE: Zabytki i infrastruktura – zabytkowe budynki, które nas poruszają i łączą” uwaga skupia się również na infrastrukturze edukacji kulturalnej, dzięki której odbywa się tak niezbędny transfer wiedzy i kultury, a także na sieciach społecznych i branżowych, które podtrzymują nasz krajobraz zabytkowy. Ważnym i wyjątkowym węzłem tych sieci dla Jeny jest Villa Rosenthal.

Prof. Eduard Rosenthal, dwukrotny rektor uniwersytetu oraz prawnik głęboko zaangażowany w politykę społeczną i kulturalną, był współautorem statutu Fundacji Carla Zeissa i uchodzi za twórcę „Konstytucji Kraju Turyngii”. Dom mieszkalny dla niego i jego żony Clary, wzniesiony w latach 1890–1891 według planów berlińskiej pracowni architektonicznej Kayser i von Großheim, już wkrótce po wprowadzeniu się rodziny stał się jednym z kulturowych centrów życia obywatelskiego i intelektualnego w Jenie i jej okolicach. W 1924 roku Clara i Eduard Rosenthalowie postanowili w testamencie przekazać willę wraz z przynależną posiadłością miastu Jena. Obejmowało to dożywotnie prawo do zamieszkania dla Clary Rosenthal. Już w 1928 roku Clara Rosenthal przekazała posiadłość miastu Jenie. W 1939 roku burmistrz nakazał „oczyścić dom z Żydów”. Dzięki interwencji miejskiego wydziału prawnego Clara Rosenthal zachowała swoje mieszkanie na parterze budynku. Najwyraźniej wyczerpana i ciężko chora, odebrała sobie tutaj życie 11 listopada 1941 roku. Jej zwłoki przewieziono na Cmentarz Północny w Jenie; miejsce pochówku pozostaje do dziś nieznane. W 2009 roku willa Rosenthal została ponownie otwarta przez spółkę jenawohnen GmbH po gruntownej renowacji zgodnej z zasadami konserwacji zabytków. Od tego czasu, pod kierownictwem JenaKultur, różnorodny program użytkowania przypomina o politycznym, społecznym i kulturalnym zaangażowaniu rodziny Rosenthal. Miejsce to stanowi również część zdecentralizowanego pomnika poświęconego Eduardowi Rosenthalowi, zatytułowanego „Erkundungsbohrungen”.

Willa zachwyca niezwykle reprezentacyjnym wystrojem, w którym każde pomieszczenie stylistycznie nawiązuje do danej epoki. Do dziś zachowały się fragmenty monumentalnego malowidła ściennego, aplikacje w stylu rokokowym, boazerie ścienne oraz różne elementy secesyjne. Willa położona jest w ogrodzie o powierzchni około 4000 m², przypominającym park, z zabytkowymi drzewami i pawilonem pamiątkowym. 

Willa Rosenthal stanowi ponadto część charakteryzującej krajobraz miejscowości zabudowy na zboczu, składającej się z willi i ogrodów z okresu od około 1870 do 1900 roku. Właśnie w połączeniu z ogrodzeniami i tarasami sąsiednich willi, z których większość również jest wpisana na listę zabytków kultury, kształt i kompozycja skalnego płaskowyżu nabierają wyjątkowego znaczenia i wywierają imponujący efekt przestrzenny. Jednak właśnie ten skalny płaskowyż stanowi obecnie duże wyzwanie dla zachowania zabytku kultury. We współpracy z firmą jenawohnen GmbH, Krajowym Urzędem Ochrony Zabytków oraz instytutami naukowymi poszukuje się zrównoważonych i realnych rozwiązań. 

• Miejsce: Mälzerstraße 11
• Czynne: 10:00 – 16:00, osoby kontaktowe są na miejscu
  • przez cały dzień: „Stała wystawa poświęcona rodzinie Rosenthalów”

Kliniki uniwersyteckie / dawne szpitale krajowe w Jenie tworzą kompleks różnych budynków, który rozwijał się przez ponad 200 lat. W ich wyglądzie, bryle oraz częściowo zachowanej strukturze i wyposażeniu można dostrzec wymagania dotyczące techniki medycznej i etyki medycznej z czasów ich budowy. Ten rozległy kompleks, niegdyś wzniesiony przed bramami miasta, stanowi dziś ważną część centrum Jeny. Pomimo stopniowej budowy kompleks ten podlega spójnej koncepcji projektowej, którą widać zwłaszcza w układzie dróg, aranżacji placów i terenów zielonych, a także w dedykowanych, funkcjonalnych elementach dekoracyjnych budynków. 

Wyjątkową rolę w projektowaniu odegrała idea powrotu do zdrowia na łonie natury. Wszystkie budynki kliniczne z XIX wieku były połączone poprzez starannie zaprojektowane tereny zielone z centralną przestrzenią zieloną, której układ nawiązywał do ówczesnych parków krajobrazowych. Teren przy ulicy Bachstraße stanowi zalążek medycyny uniwersyteckiej w Jenie i ma wyjątkowe znaczenie dla historii miasta, kultury i medycyny. Jest on objęty ochroną jako zespół zabytkowy. Niektóre obiekty są ponadto chronione jako pojedyncze zabytki kultury. Obszar ten stoi u progu wielkich zmian. Obecnie opracowywana jest koncepcja zagospodarowania przestrzennego. Ponieważ w zeszłym roku zwiedzanie terenu przebiegało nieco chaotycznie z powodu „przepełnienia”, w tym roku najpierw odbędzie się wykład wprowadzający w sali wykładowej kliniki okulistycznej, a następnie zwiedzanie terenu wraz z wizytą w bunkrze kliniki ginekologicznej. Niestety nie ma już możliwości zwiedzania patologii. 

• Miejsce: Bachstraße 18
• Otwarte: godz. 13:00: wykład w sali wykładowej kliniki okulistycznej, a następnie krótka wycieczka po terenie kliniki z E. Zimmermannem z Niższego Urzędu Ochrony Zabytków (czas trwania: łącznie ok. 2,5 godz.)

Od już 150 lat pomnik poległych z batalionu z Jeny w wojnie francusko-niemieckiej, wzniesiony w latach 1871–1874 i odrestaurowany w 2009 roku, góruje nad koronami drzew w lesie. Przy dobrej pogodzie wieża leśna oferuje fantastyczne widoki na Jenę i sąsiednie doliny. Dotyczy to również wieży Bismarcka, wzniesionej w latach 1906–1909 jako monumentalny punkt widokowy według planów W. H. Kreisa pod kierownictwem miejskiego dyrektora ds. budownictwa Bandtlowa na wzgórzu Malakoff, aby uhonorować byłego kanclerza Rzeszy. Wieża Bismarcka od lat wykazuje poważne uszkodzenia, przede wszystkim w koronie wieży / na galerii koronnej z rzeźbami orłów oraz w dolnej balustradzie. Wieloletnie przedostawanie się wilgoci do murów doprowadziło tutaj do ogromnych zaburzeń w konstrukcji nośnej. W 9 filarach podtrzymujących galerię koronową zaobserwowano już przesunięcia położenia. Struktura muru łukowego w galerii koronowej jest również poważnie naruszona. W ostatnich latach przeprowadzono przede wszystkim tymczasowe zabezpieczenia, w tym usunięcie kamieni murarskich zagrożonych obaleniem. 

Od wiosny własna firma KIJ realizuje pierwszy etap gruntownej renowacji. Działanie to jest dofinansowane przez Turyński Krajowy Urząd Ochrony Zabytków. Z okazji Dnia Zabytków KIJ oraz stowarzyszenie Berggesellschaft Forsthaus e. V. zapraszają na oprowadzanie po placu budowy, aby przedstawić informacje na temat trwających prac i planowanych dalszych działań. Stowarzyszenie Berggesellschaft Forsthaus e. V. zaprezentuje również wystawę poświęconą historii wieży Bismarcka.

• Miejsce: Auf dem Forst
• Wieża Bismarcka otwarta: 11:00 – 15:00
• Wieża Bismarcka otwarta: 12:00 – 15:00
  • Wycieczki po placu budowy z panią D. Kohl (Kommunale Immobilien Jena) i panem Th. Pfeilem (architektem), ostatnia wycieczka o godz. 14:45
  • Uwaga: Wejście na poziom rusztowań będzie odbywać się w małych grupach liczących od 10 do 15 osób. Należy nosić solidne, zamknięte obuwie. Dzieci mogą wejść na rusztowanie dopiero od 8. roku życia (wzrost co najmniej 1,20 m) i wyłącznie w towarzystwie opiekuna.

Prosimy o przybycie bez samochodów, ponieważ na placu Schottplatz dostępna jest tylko ograniczona liczba miejsc parkingowych. 

Ta niewielka obserwatorium astronomiczne zostało zbudowane w latach 1903–1904 jako pierwsze zakładowe obserwatorium firmy Carl Zeiss. Sama kopuła ma średnicę 6 m, ale do budynku dobudowano niewielki warsztat. W 1913 roku powstała przednia część budynku, a w latach 1936–1937 dobudowano kolejną część. Obecnie obserwatorium wyposażone jest w teleskop zwierciadłowy typu Cassegraina 500/10 000 z lat 70. W latach 2024–2025 przeprowadzono prace konserwacyjne dotyczące łożysk i napędu teleskopu. Ze względu na konstrukcję i położenie obserwatorium prace te okazały się nieco bardziej skomplikowane. Miasto Jena wsparło prace przy teleskopie niewielką dotacją.

Historia, a także utrzymanie małej leśnej obserwatorium astronomicznego są bezpośrednio związane z działalnością stowarzyszenia Urania. Również stowarzyszenie to wyrosło z sieci powiązań między uniwersytetem, fabryką ZEISS i społecznością miejską, które tak silnie kształtowały (i nadal kształtują) Jenę. W 1897 roku utworzono dział astronomiczny w zakładach ZEISS. Towarzyszyła temu inicjatywa niektórych pracowników tego działu, którzy zaproponowali utworzenie popularnonaukowego stowarzyszenia astronomicznego. Powstało ono w 1909 roku jako Urania e.G.m.b.H., spółdzielnia licząca początkowo 20 członków. Latem 1909 roku firma Carl Zeiss przekazała jej leśną obserwatorium astronomiczne. W 1924 roku spółdzielnia zmieniła nazwę na zarejestrowane stowarzyszenie Volkssternwarte Urania e. V. Również w tej sieci w różnych okresach siły oddziałujące na nią były różne, ale udało się ją utrzymać. W 1936 roku stowarzyszenie musiało przekazać obserwatorium leśne uniwersytetowi. W zamian otrzymało kopułę Winklera przy Schillergässchen. Po II wojnie światowej stowarzyszenie zostało włączone do Astronomicznego Koła Roboczego przedsiębiorstwa VEB Carl Zeiss Jena. 60 lat temu, 19 kwietnia 1966 r., członkowie Obserwatorium Astronomicznego Urania odzyskali od uniwersytetu Obserwatorium Leśne wraz z teleskopem zwierciadłowym typu Cassegrain 500/10000 i od tego czasu prowadzą dwa obserwatoria astronomiczne. Grupa Robocza ds. Astronomii od 5 grudnia 1990 r., zgodnie ze swoim statutem z 1909 r., ponownie funkcjonuje jako zarejestrowane stowarzyszenie.

• Miejsce: Auf dem Forst / Forstweg 88
• Godziny otwarcia: 13:00 – 16:00
  • W zależności od zainteresowania odwiedzających członkowie stowarzyszenia Volkssternwarte Urania Jena e. V. na bieżąco organizują wycieczki po kopule. Przy sprzyjającej pogodzie przeprowadzane są obserwacje Słońca.

Kościół „Najświętszej Maryi Panny” został zbudowany na miejscu poprzedniej świątyni z XIII wieku ku czci Najświętszej Maryi Panny. Stanowił on centrum wsi Wenigenjena i Camsdorf. Budowa nowej świątyni rozpoczęła się około 1400 roku od wzniesienia wielobocznego chóru przy udziale mistrza budowlanego Petera Heuerlißa, czołowego kamieniarza pracującego przy kościele miejskim w Jenie. Po częściowym ukończeniu „Schöne Pforte” – portalu wejściowego na południowej fasadzie nawy głównej – plany budowy nowego, dużego kościoła musiały zostać porzucone z powodu reformacji. W 1516 roku zamontowano tymczasowy dach drewniany. Również budowa wieży pozostała niedokończona z powodu reformacji. Dopiero w okresie poreformacyjnym (1557 r.) świątynia została ukończona w okrojonej formie i skromnym stylu. W 1790 r. w wiejskim kościele odbyło się ślubne uroczystość Friedricha Schillera z Charlotte von Lengefeld. W ramach renowacji kościoła w latach 1897–1902 w prezbiterium wykonano sklepienie. W drugiej połowie XX wieku część kościoła musiała zostać zamknięta z powodu porażenia grzybem oraz zawalenia się dachu nawy głównej. Od 1990 roku rozpoczęto renowację kościoła, m.in. dzięki darowiznom z Marbach, miasta urodzenia Schillera.

• Adres: Schlippenstraße 32
• Czynne: 12:00 – 16:00, członkowie parafii są na miejscu i chętnie udzielą informacji

Od 1424 roku budowano obecną świątynię jako „nową kaplicę” dla cudownego obrazu Matki Bożej. Ukończenie późnogotyckiego prezbiterium stanowi początek bogatej tradycji pielgrzymkowej w Ziegenhain. W 1636 roku prezbiterium zostało oddzielone konstrukcyjnie, a trójnawowa nawa główna jest dziś w ruinie. Zachowane na północnej ścianie prezbiterium malowidła ścienne przedstawiające scenę Objawienia Pańskiego z około 1430 roku pokazują prawdopodobnie widoki na kompleks zamkowy na lokalnej górze. Gotycki ołtarz skrzydłowy zawiera 353 „wpisy” studentów z okresu od 1591 do 1635 roku. Jeden z nielicznych zachowanych w Niemczech barokowych ołtarzy piramidalnych (1694) po renowacji od 2016 roku ponownie znajduje się w prezbiterium. 

W ostatnich latach, dzięki różnym funduszom na rzecz ochrony zabytków oraz wsparciu Stowarzyszenia na rzecz Budowy Kościoła, przeprowadzono renowację więźby dachowej i dachów (kościoła oraz wieży). W styczniu 2022 roku zamontowano zwieńczenie wieży, wiatrowskaz oraz krzyż. W 2024 roku zagospodarowano teren na zewnątrz kościoła. Zlecone w ubiegłym roku odlanie dwóch nowych dzwonów z brązu zostało zrealizowane w tym roku. W Dzień Zabytków można zwiedzać zarówno wspaniały kościół Mariacki, jak i oba nowe dzwony. Uroczyste poświęcenie dzwonów planowane jest na jesień.

• Adres: Edelhofgasse 9
• Czynne: 10:00–18:00 Członkowie parafii są na miejscu
  • 11:00 i 16:00: oprowadzanie po kościele z prof. dr M. Jahreisem i prof. dr G. Jahreisem
  • 17:00: nabożeństwo i oprowadzanie po kościele z udziałem ks. dr. Chr. Rymatzkiego

W średniowieczu zamek Lobdeburg był nie tylko siedzibą szlacheckiej rodziny, od której pochodzi jego nazwa, ale także ważnym elementem organizacji administracyjnej i infrastrukturalnej jej terytorium. Rozciągało się ono od doliny Saale aż po północne łupkowe góry Turyngii. Aby podkreślić to znaczenie, w połowie XII wieku wybrano dla budowy zamku lokalizację widoczną z daleka. Zamek stanowił zatem punkt orientacyjny na zewnętrznej granicy terytorium panowania rodu Lobdeburgów.

Dzisiaj ruiny zamku, położone w wyniosłym miejscu, charakteryzują się przede wszystkim monumentalną wieżą mieszkalną typu angielsko-normańskiego, zaprojektowaną z myślą o widoczności z daleka.

Po trwającej prawie 30 lat, kompleksowej renowacji zgodnej z zasadami ochrony zabytków, obejmującej zachowane nadziemne elementy budowli oraz odkryte w wyniku badań archeologicznych pozostałości, zamek jest obecnie ponownie dostępny dla zwiedzających i oferuje odwiedzającym zaskakujące widoki zarówno z wnętrza, jak i na zewnątrz. Miejski archeolog z Jeny, dr Rupp, w swojej pracy doktorskiej z 2020 roku dokonał analizy wykopalisk archeologicznych i badań z zakresu historii budownictwa, które zostały przeprowadzone w związku z tymi pracami – częściowo przez niego samego. Na zwiedzających czeka fascynująca wycieczka z przewodnikiem.

• Miejsce: na cyplu górskim na południe od Lobedy
• Otwarcie: godz. 9:30; miejsce spotkania: przed bramą zamku
  • Oprowadzanie po kompleksie zamkowym z dr. M. Ruppem, miejskim archeologiem / Dolnym Urzędem Ochrony Zabytków 

Obecna późnogotycka budowla kościoła powstała w miejscu starszego kościoła, o którym wspomina się już w 976 i 1228 roku, a który został zniszczony w 1446 roku podczas saksońskiej wojny braterskiej. Pod koniec XV wieku rozpoczęto odbudowę kościoła, przy czym nawa główna opiera się na pozostałościach murów poprzedniej budowli. Gotowski chór, który dziś nadaje charakterystyczny wygląd Lobedzie, został dobudowany w latach 1477–1483. Kolejne przebudowy są udokumentowane dopiero w 1622 r. na podstawie inskrypcji budowlanej. We wnętrzu znajdują się cenne, rozległe późnogotyckie malowidła ścienne i sufitowe, m.in. monumentalne przedstawienia św. Krzysztofa oraz Madonny w aureoli na północnej ścianie chóru. Niestety nie znamy nazwiska mistrza lub mistrzów, którzy wykonali te malowidła techniką secco. Jako twórcę wspaniałej renesansowej kamiennej ambony z 1556 roku często wymienia się mistrza budowlanego Nikolausa Theinera z Lobedy (NTL), jednak znak kamieniarza nie zgadza się, a dzieło to byłoby bardzo dojrzałym wczesnym dziełem. Niektóre rzeczy pozostają po prostu tajemnicą. 

Zarówno na kościele, jak i na cmentarzu kościelnym planowane są szeroko zakrojone prace budowlane. W 2027 roku ma nastąpić renowacja konstrukcji dachowej i pokrycia dachowego nad chórem. Aby sfinansować te ważne prace, w kościele św. Piotra odbywają się m.in. koncerty charytatywne. Na zakończenie Dnia Zabytków wystąpi zespół Stilbruch.

• Miejsce: Lobeda, ul. Susanne-Bohl-Straße
• Czynne: 14:00–17:00, oprowadzanie przez członków parafii w zależności od zapotrzebowania
  • 18:00: koncert charytatywny z udziałem zespołu „Stilbruch” z Lipska na rzecz sfinansowania renowacji kościoła

Drackendorf, po raz pierwszy wspomniany w dokumentach pod koniec XIII wieku, jest ściśle związany z rodem von Ziegesar. W 1746 roku Carl Siegmund von Ziegesar nabył majątek rycerski Drackendorf po śmierci rodu von Griesheim poprzez małżeństwo z Christiane S. von Griesheim. Za czasów Augusta Friedricha Carla von Ziegesara (1746–1813) oraz jego syna Antona (1783–1843) majątek Drackendorf w XVIII i XIX w. miejscem spotkań i pobytów humanistów i klasyków, takich jak Goethe, Schopenhauer, Herder, Wieland, Kügelgen i Caspar David Friedrich. Z inicjatywy Ziegesara wywodzi się również podstawowy kształt parku w Drackendorfie jako angielskiego ogrodu krajobrazowego, przy czym istniejący, starszy park został częściowo przekształcony i rozbudowany. 

Wraz z budową altanki herbacianej w 1854 roku przez Clarę von Helldorff – jej mąż nabył majątek w 1836 roku – prawdopodobnie doszło do przebudowy / przekształceniu całego kompleksu w duchu klasycznego ogrodu krajobrazowego, co jednak można potwierdzić jedynie w odniesieniu do wąskiego obszaru bezpośrednio przed pawilonem herbacianym. Zachowana do dziś podstawowa struktura parku, jeśli chodzi o podział przestrzeni, osie widokowe i sieć ścieżek, pochodzi jednak prawdopodobnie właśnie z tego okresu. Również najstarsze drzewa, których jest obecnie sześć, pochodzą jeszcze z tego okresu. Do 2021 roku, dzięki zaangażowaniu środków gminnych i europejskich funduszy pomocowych, stopniowo wdrażano w dużej mierze koncepcję zagospodarowania opracowaną na zlecenie miasta Jena, przywracając pierwotną ideę projektową w zgodzie z wymogami ochrony przyrody.

• Miejsce: Drackendorf, Alte Dorfstraße
• Pawilon otwarty: 11:00 – 13:00, na miejscu obecni są chętni do udzielania informacji członkowie stowarzyszenia lokalnego, festyn z muzyką, przekąskami i piwem „Schellenbier” 
• Heimatstube (Alte Dorfstraße 20) otwarta: 11:00 – 13:00

Kościół „Zmartwychwstania Chrystusa”, położony na skraju parku w Drackendorfie, wywodzi się z romańskiej budowli poprzedzającej. Części budowli kościoła pochodzą prawdopodobnie już z XIII wieku. W latach 1653–1656 przeprowadzono przebudowę i częściową odbudowę z wykorzystaniem prezbiterium oraz dolnej części wieży poprzedniej budowli gotyckiej dzięki fundacji patrona Christiana Beera. Z gotyckiego chóru zachowały się wprawdzie ściany obwodowe i okna, jednak nie zachowały się ani maswerki, ani sklepienia. Zgodnie z inskrypcjami budowlanymi nad drzwiami zarówno nawa główna, jak i południowa dobudówka przeznaczona na tron patronacki oraz zamknięta ośmiokątna nadbudowa wieży zostały wzniesione w tym okresie. 

Empory wbudowane w 1786 roku zostały już ponownie rozebrane podczas renowacji w 1867 roku, przeprowadzonej przez radcę budowlanego Spittela. Obecnie do wnętrza kościoła wchodzi się przez portal z łukiem półkolistym po południowej stronie wieży. Patronat nad kościołem Zmartwychwstania Pańskiego sprawowały lokalne rodziny szlacheckie, w tym Puster, von Ziegesar i von Helldorf.

• Lokalizacja: Am Goethepark 3
• Czynne: 09:00–18:00, dostępne są materiały informacyjne

Barokowy kościół św. Pawła w Wöllnitz został wzniesiony w latach 1740–1743 w miejscu poprzedniej budowli i z wykorzystaniem jej elementów, zgodnie z projektami architekta Johanna Wilhelma Hase’a. Nieregularną ośmiokątną budowlę centralną wieńczy ośmiokątna wieża dachowa o wysokości 20 m z kopułą ogonową i latarnią. Dynamiczny barokowy fronton podkreśla południową fasadę kościoła, wmurowanego w wapień muszlowy. Ściany kościoła przerywają okna z płaskimi łukami. Charakter centralnej bryły budowli jest wyraźnie widoczny również we wnętrzu kościoła; dwie rzędy drewnianych galerii otaczają centralną nawę. 

Pierwotnie w wieży kościelnej wisiały dwa dzwony. Zostały one usunięte z wieży w 1814 roku, ponieważ ściany boczne kościoła groziły rozpadnięciem się. Obecnie dwa stalowe dzwony z 1920 roku znajdują się w dzwonnicy położonej na wzniesieniu między Ober- a Unterwöllnitz, która obecnie jest również objęta ochroną jako zabytek kultury. W kościele znajdują się organy, które w latach 1859–1861 zbudował członek rodziny budowniczych organów Poppe z (miasta) Roda. Były one częścią projektu badawczego EKM „Zagrożenie pleśnią w organach w środkowych Niemczech”. 

• Lokalizacja: Unterdorfstraße
• Czynne: 15:00 – 17:00, członkowie wspólnoty są na miejscu jako osoby kontaktowe

Ten jednonawowy kościół został wzniesiony w latach 1701–1703 w miejscu poprzedniej budowli. Fundator kościoła, Friedrich von Kospoth (1630–1701), dzierżawca majątku Burgau, zmarł już w 1701 roku, wkrótce po wmurowaniu kamienia węgielnego. Jego zmumifikowane zwłoki zostały pochowane po ukończeniu budowy kościoła w krypcie pod prezbiterium. Od początku lat 90. XX wieku kościół jest przedmiotem szeroko zakrojonych prac konserwatorskich, w tym gruntownych działań stabilizacyjnych wieży i konstrukcji dachowej kościoła. Na podstawie wyników badań konserwatorskich dotyczących kolorystyki zrekonstruowano również barokową aranżację wnętrza, utraconą podczas typowego dla tamtych czasów malowania w 1884 roku. W 2018 roku wyremontowano i uzupełniono posadzkę. Po wieloletnich przygotowaniach w 2026 roku rozpoczęto również kosztowną renowację organów Poppe’a z 1796 roku. Pomieszczenie wokół rozbudowanych organów zostało już odnowione. 

Ochrona naszych zabytków kulturowych opiera się na zaangażowaniu wielu wolontariuszy. Osobą szczególnie zaangażowaną w przekazywanie wiedzy i pasji dotyczących zabytkowego krajobrazu Burgau był Traugott Keßler. Przez wiele lat był on również dla organów ds. ochrony zabytków troskliwym, niezawodnym i pełnym pomysłów partnerem. Niestety, zmarł on w tym roku. Zmarła również Ute Merbach, która m.in. jako założycielka Fundacji Kościelnej w Jenie w znacznym stopniu sfinansowała renowację kościoła Trójcy Świętej. W Dzień Zabytków, który jest jednocześnie Niemieckim Dniem Organów, w ramach Festiwalu Organowego w Burgau odbędzie się koncert upamiętniający ją w kościele w Burgau.

• Miejsce: Geraer Straße 69
• Godziny otwarcia: od 10:00 do 17:00

  • 16:00: Koncert charytatywny z udziałem L. Förstera (kantor, kościół miejski w Jenie)

  • 17:00: „Kto tu tak gwiżdże?!” Organy i poezja z udziałem A. Korna i D. Modersohna

  • 19:00: Koncert upamiętniający z udziałem D. Modersohna (muzyk kościelny i ekspert ds. organów)

Pierwszy etap budowy (1981–1986) zaprojektowanego w trzech etapach dużego osiedla mieszkaniowego Winzerla obejmował 2 600 mieszkań, przedszkole, hipermarket, oś wodną oraz dwie szkoły z przynależną salą gimnastyczną, Jedną z tych dwóch szkół jest dawna „Goethe-Schule” przy ulicy Hugo-Schrade-Str. 1. Została ona zbudowana w latach 1983–1985 jako dwuklasowe liceum politechniczne. Ze względu na lokalne uwarunkowania (m.in. topografię terenu) oraz dotychczasowe doświadczenia wprowadzono pewne dostosowania i zmiany w stosunku do projektu typowego Gera - Ratio 81. Dotyczyło to m.in. stref wejściowych (schodów, balustrad, zadaszenia wejścia), ale w szczególności również uszczelnienia spoin elementów betonowych oraz konstrukcji podłogi. 

Za projektowanie odpowiadało przedsiębiorstwo VEB Wohnbaukombinat Gera BT 5 (Rudolstadt). Specjalna stacja przyłączeniowa HA 2 z modułami mikrokomputerowymi firmy VEB TGA Gera, BT Neustadt / Orla, służąca do regulacji temperatury obiegów grzewczych i wody użytkowej, została zainstalowana w styczniu 1987 roku. W miarę dalszego użytkowania instalacje techniczne budynku i urządzenia sanitarne poddawano częściowym renowacjom i modernizacjom. Szkoła ta jest ostatnią szkołą w Jenie wybudowaną w stylu „Gera” z płyt prefabrykowanych, a jednocześnie ostatnią szkołą tego typu w Jenie, która w znacznej mierze zachowała się w stanie z okresu budowy z końca lat 80. Wiosną 2024 roku, ze względów historycznych i urbanistycznych, została wpisana do informacyjnego rejestru zabytków i od tego czasu stanowi przedmiot licznych dyskusji. Podczas oprowadzania i rozmów wyjaśniane są jej walory zabytkowe.

• Adres: Hugo-Schrade-Straße 1
• Czynne: 10:00 – 15:00, członkowie inicjatywy obywatelskiej i rady dzielnicy są gotowi do rozmów przy skromnym brunchu
  • Wycieczka z przewodnikiem z I. Clausem z Turyńskiego Krajowego Urzędu Ochrony Zabytków

Kościół św. Mikołaja, wzniesiony w XII wieku jako kościół z kwadratowym chórem, był filią kościoła św. Wawrzyńca w Maua. Oba kościoły należały do klasztoru cystersów w Grünhain w Górach Rudawach, którego mnisi sprowadzili tu uprawę winorośli. Około 1250 r. prostokątną nawisową część ołtarzową (chór) podwyższono, przekształcając ją w czteropiętrową prostokątną wieżę obronną. Kościół św. Mikołaja pełnił funkcję kościoła obronnego. Zachowały się pozostałości muru obronnego oraz okrągły bastion, które zostały odrestaurowane w latach 2015–2017. W latach 2019–2021 przeprowadzono renowację dachu. 

Szczególnym klejnotem jest „rozeta z Leutry” – jedenastoramienne okno po stronie wschodniej, którego symbolika nawiązuje do jedenastu uczniów Jezusa w poranek wielkanocny. Po południowej stronie krótkiej nawy znajduje się wejście – romańskie drzwi z łukiem półkolistym, skrzydłem i gotyckimi ozdobnymi okuciami; w ościeżnicy wyryto symbole obronności: kuszę, miecz i kulę. Nad drzwiami, tuż pod okapem, znajduje się głowa z kamieniem wodnym, której interpretacje są bardzo różnorodne i sięgają od demona po św. Mikołaja.

Wewnątrz znajduje się chrzcielnica, prawdopodobnie pochodząca z XII wieku. W 2022 roku dwie zabytkowe płyty nagrobne zostały przeniesione z południowej ściany zewnętrznej do wnętrza kościoła.

• Miejsce: Leutra 16
• Czynne: o godz. 11:00 i 13:00 – oprowadzanie z K. Junghansem

Młyn Obermühle w Leutra powstał prawdopodobnie w połowie XVIII wieku na obrzeżach miejscowości Leutra, w zakolu rzeki Leutra. Prawdopodobnie istniały tu wcześniej podobne budowle. W XIX wieku młyn wodny został rozbudowany o budynki mieszkalne i gospodarcze. W 1900 roku właściciel młyna, Hugo Grimm, zlecił modernizację urządzeń młynarskich. Działalność młyna została wstrzymana już w 1960 roku. Następnie obiekt był wykorzystywany głównie do celów rolniczych. Stan samego obiektu młyńskiego pogarszał się z dnia na dzień po podziale działki. W wyniku zaniedbań w zakresie konserwacji i zabezpieczeń doszło do znacznego przedostawania się wilgoci, co doprowadziło do osiągnięcia punktu krytycznego i poważnego pogorszenia stanu technicznego obiektu. 

Wielokrotnie dyskutowano nad cofnięciem statusu zabytku. Od 2019 roku trwają prace przebudowy i renowacji, mające na celu przekształcenie obiektu na cele mieszkaniowe. Pierwsze mieszkania są już zamieszkane. Niestety, w trakcie prac budowlanych doszło do kolejnych poważnych uszkodzeń konstrukcji. Widoczne obecnie części budynku, zarówno w dawnych kondygnacjach szachulcowych, jak i w górnych kondygnacjach z muru ceglanego, są w dużej mierze rekonstrukcjami, przy czym odtworzenie oparto na pomiarach uwzględniających odkształcenia oraz skorygowanych obrazach pomiarowych. Niemniej jednak staje się jasne, że mamy tu do czynienia z sytuacją graniczną w zakresie konserwacji zabytków.

• Miejsce: Leutra 2
• Otwarte: godz. 15:00 – oprowadzanie z panem N. Spehr, SPEHR.Ingenieure-Planungsbüro (maks. 30 osób – wymagana wcześniejsza rezerwacja!)
• Miejsce spotkania: na końcu ulicy przed zachodnim szczytem budynku głównego (nie na dziedzińcu)

Rejestracja w dniach 08.09. i 10.09. w dniach 8 i 10 września w godz. 08:30–11:30 oraz 13:00–15:30 pod numerem telefonu 0049 3641 495141 lub pocztą elektroniczną na adres denkmalamt@jena.de.de do 11 września2026

Kościół halowy, wzniesiony w XII wieku, od XIII wieku stanowił część komturii Niemieckiego Zakonu Rycerskiego. Dodatki z XV wieku oraz przebudowy w XVI i XVII wieku nadały mu obecny wygląd. Ślady poszczególnych etapów budowy są do dziś bardzo dobrze widoczne w takich elementach, jak tynk, układ fug, kształt okien, ornamenty, a także inskrypcje. Wewnątrz kościoła znajduje się m.in. wbudowana skrzynia z 1275 r., ołtarz skrzydłowy z 1517 r. oraz loża patronacka z dwoma herbami byłych komandorów Zakonu Niemieckiego. W nawie głównej można obejrzeć płyty nagrobne innych komandorów, a w okolicy pierwszej empory – epitafia. Przebudowa wnętrza w latach 1991–1993 została przeprowadzona w oparciu o wyniki badań konserwatorskich. W kościele Mariackim znajdują się jedne z najstarszych drzwi kościoła wiejskiego w środkowych Niemczech, datowane na rok 1223.

• Lokalizacja: Pfarrgasse
• Czynne: 10:00 – 17:00

  • Wycieczki z przewodnikiem poświęcone historii budowli i renowacji, organizowane na życzenie, z panem F. Bürglenem, byłym zarządcą kościoła i lokalnym kuratorem Niemieckiej Fundacji Ochrony Zabytków; 

  • Wystawa poświęcona Zakonowi Niemieckiemu oraz historii Zwätz jako siedziby komturów regionalnych Turyngii.

  • Po południu serwowana jest kawa i ciasto

Wieś Laasan, po raz pierwszy wspomniana w dokumentach w 1367 roku, w znacznym stopniu zachowała swój samodzielny, wiejski charakter. W centrum znajduje się niewielki, a jednak tak imponujący budynek ratusza i browaru. Ratusz został zbudowany w latach 1615–1617 jako ośmiokątna wieża. W 1740 roku dobudowano browar, a w 1802 roku zainaugurowano salę radną. Gminne prawo do warzenia piwa obowiązywało w latach 1742–1946. Ratusz został zbudowany około 1617 roku jako ośmiokątna wieża. W 1742 roku dobudowano browar, a w 1802 roku zainaugurowano salę radną. Gminne prawo do warzenia piwa obowiązywało w latach 1742–1946. Budynek ratusza i browaru został odrestaurowany zgodnie z zasadami konserwacji zabytków w 1998 roku. W 2004 roku lokalne stowarzyszenie otrzymało Turyńską Nagrodę Ochrony Zabytków za renowację budynku ratusza i browaru. W 2019 roku przeprowadzono kompleksową renowację elewacji, obejmującą również wzmocnienie konstrukcji nośnej. 

• Miejsce: Laasan 25
• Czynne: 10:00 – 16:00

  • Wycieczki z przewodnikiem organizowane są na życzenie przez członków stowarzyszenia Ortsverein Laasan e. V., 

  • Posiłki dostępne są w pomieszczeniach Ratusza i Browaru

  • Laasan 3/„Fundacja Regina” (bezpośrednio naprzeciwko) Czynne: 10:00 – 14:00 „otwarta pracownia” rzeźbiarki 

Most ten, który w latach budowy 1937–1941 był najdłuższym mostem niemieckiego programu autostradowego w Turyngii (794 m), został zbudowany z betonu ubijnego, betonu zbrojonego, klinkieru oraz kamienia naturalnego. Formy nawiązują do rzymskich akweduktów. Monumentalność charakteryzuje język formy w szczegółach oraz całą budowlę jako całość. 

„Jako dzieło nowej epoki drogi […] i ich obiekty powinny wykraczać poza wszelkie czasy i granice jako świadkowie politycznej i artystycznej woli swoich twórców, a także przetrwać jako znaki pamięci tej epoki, jako pomniki minionej wielkiej epoki, nawet wtedy, gdy ich praktyczne znaczenie już dawno straci naaktualności”,

– tak architekt Friedrich Tamms opisał w 1941 roku zadanie o charakterze nie tylko infrastrukturalnym, ale także politycznym i ideologicznym. 

Program budowy autostrad był również bardzo intensywnie wspierany pod względem planowania krajobrazu. Już w 1933 roku Fritz Todt zatrudnił w swoim sztabie Alwina Seiferta, którego w 1934 roku mianował doradcą ds. wkomponowania autostrad w krajobraz. Seifert, który wyznawał „metafizycznie” uzasadnioną doktrynę rasową, mającą na celu poszerzenie narodowego socjalizmu o wymiar religii natury, zgromadził wokół siebie architektów krajobrazu, socjologów roślinności oraz działaczy na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego. Jako wolnozleceni współpracownicy towarzyszyli oni budowie autostrad. Plany często się zachowały, jednak zaprojektowany krajobraz – nie tylko w Jenie – został w międzyczasie ponownie gruntownie przekształcony. 

• Miejsce: między Mauą a Göschwitz 
• Czynne: 10:00–14:00
  • Co godzinę odbywają się oprowadzania poświęcone historii mostu oraz budowie autostrady w okolicach Jeny aż do czasów współczesnych, ostatnia prelekcja około godz. 13:00

Dojazd drogą B 88 z Maua w kierunku Jeny; jadąc autostradą A4: zjazd Jena – Göschwitz – droga B 88 w kierunku Jeny, bezpośrednio za mostem Saaletalbrücke w prawo (liczba miejsc parkingowych dla samochodów osobowych jest ograniczona)