Przegląd Dnia Otwartych Zabytków

Dzień Zabytków 12 września 2026 r.

Tutaj można przejść do przeglądu wydarzeń w Jenie w 2026 roku.

Raz w roku, zawsze w drugą niedzielę września, wyjątkowe miejsca oferują zupełnie szczególny wgląd w swoją historię. Dzień Otwartych Zabytków to okazja, by wyruszyć na odkrywczą podróż, zanurzyć się w historii i opowieściach, na nowo usłyszeć, zobaczyć i doświadczyć tego, co nowe lub stare. Dzień Otwartych Zabytków to niejako popularyzacja dziedzictwa kulturowego – edukacja kulturalna – w formie zwięzłej, a jednocześnie swobodnej i niezobowiązującej. Idea tego wydarzenia polega na tym, by dać głos naszemu dziedzictwu kulturowemu, wzbudzić entuzjazm wśród zainteresowanych i zyskać zrozumienie.

Jest to potrzebne bardziej niż kiedykolwiek. Ponieważ podczas gdy nasze zabytki kulturowe niemal wszędzie budzą entuzjazm w Dzień Otwartych Zabytków, ochrona zabytków i konserwacja zabytków w codziennym życiu nierzadko znajdują się w polu napięć między sprzecznymi interesami. 

Czasami konstruuje się przeciwieństwa, które w rzeczywistości wcale nie istnieją, jak np. w przypadku ochrony klimatu / dostosowania do zmian klimatu a ochrony zabytków. Konserwacja zabytków oznacza wspieranie zrównoważonego rozwoju miast, oznacza ochronę zasobów, oznacza ochronę klimatu. Konserwacja zabytków zmaga się w ogromnym stopniu ze skutkami gwałtownych zmian klimatu. Jednak konserwacja zabytków pomaga również w opracowywaniu rozwiązań dotyczących dostosowania się do skutków zmian klimatu – nierzadko poprzez (ponowne) odkrywanie informacji zawartych w naszym dziedzictwie zabytkowym na temat technologii, metod pracy, materiałów budowlanych, wykorzystania roślin… Nie ma tu zatem zasadniczo sprzecznych interesów. Chodzi tu wyłącznie o to, „jak” to zrobić. Niestety coraz trudniej jest otwarcie dyskutować nad potencjalnymi rozwiązaniami oraz poświęcić wystarczająco dużo czasu na ich rozważenie i niezbędne ustalenie podstaw. A przecież właśnie to ostatecznie oszczędza nerwy, a zazwyczaj także pieniądze. Świadczy o tym wiele udostępnionych zabytków i można na ten temat nawiązać dialog z właścicielami oraz projektantami.

Czasami jednak pojawiają się naprawdę sprzeczne interesy: z jednej strony rzekomo nieprzynosząca zysku sprawa interesu publicznego, jaką jest „ochrona dóbr kultury”, a z drugiej – prywatne/indywidualne interesy inwestorów oczekujących zysku. A przecież zachowanie istniejącego stanu / ochrona zabytków ma ogromny sens również z powodów ekonomicznych i ekologicznych, ponieważ chroni namacalne wartości materialne.  Przede wszystkim jednak dzięki zachowaniu istniejącego dziedzictwa można chronić i rozwijać wartości niematerialne i kulturowe. Poznanie tych wartości i przekazywanie ich innym jest ważnym zadaniem całego społeczeństwa. Nasze dziedzictwo kulturowe jest trwalsze niż wartości czysto finansowe i należy do wszystkich. Zawiera ono 

„historię i twórczą siłę pokoleń. Zabytki to skondensowane życie, wynik ludzkiej ciekawości i zgromadzonej wiedzy. Niezmierzone bogactwo wiedzy, które gromadzono przez stulecia. […]” 

A nasze dziedzictwo kulturowe jest kluczowym elementem naszego demokratycznego społeczeństwa. Dziedzictwo kulturowe nie jest bowiem kulturą dominującą.

„Nie ogranicza, lecz zaprasza. Każdy może z niego czerpać korzyści. Dziedzictwo kulturowe nie wyznacza granic, lecz pobudza do debat. O tym, jak z różnorodności jako źródła energii rodzi się spójność. Wspólna kultura. Jako miejsce spotkań każdy zabytek stanowi nie tylko przeciwwagę dla społeczeństwa, które ulega indywidualizacji, grozi podziałem i zagubieniem się w wirtualnych światach. My, ludzie, jesteśmy istotami społecznymi. Potrzebujemy przestrzeni publicznych, gdzie możemy się spotykać, niezależnie od tego, czy ktoś jest tu nowy, czy mieszka tu od wieków. Miejsca, w których możemy wspólnie angażować się – na rzecz dzielnicy, miasta, wsi. Pomniki są tego częścią. Odważnie przekształcony kościół. Odnowiona biblioteka. Historyczna sala gminna.” 

Dziedzictwo kulturowe ma nieocenioną wartość dodaną.

„NetzWERKE: Zabytki i infrastruktura” – Dzień Zabytków 2026

Weekend zabytków w Jenie

Tak, dobrze przeczytaliście – w tym roku odbędzie się cały weekend zabytków, a po 10-letniej przerwie wreszcie znów mała uroczystość otwarcia w poprzednim dniu, czyli w sobotę. 

Zainspirował nas tegoroczny temat: „NetzWerke”. Również w Jenie stowarzyszenia, inicjatywy, właściciele, architekci, rzemieślnicy, konserwatorzy zabytków, fundacje oraz zawodowi konserwatorzy zabytków zatrudnieni w urzędach tworzą sieć, bez której nie dałoby się zachować naszego dziedzictwa kulturowego. Zbyt rzadko zdajemy sobie sprawę z jego rozległości i jednocześnie ścisłej spójności. Zbyt rzadko bierzemy zatem pod uwagę jego potencjał i siłę oddziaływania. Dlatego jako lokalny organ ds. ochrony zabytków w Jenie jesteśmy wdzięczni Niemieckiej Fundacji Ochrony Zabytków (DSD) za ponowne przypomnienie o tym poprzez wybór hasła przewodniego. Dziękujemy osobom wchodzącym w skład tej sieci – do której, nawiasem mówiąc, należy również miejska rada lokalna Fundacji Ochrony Zabytków – za motywację i wszelkiego rodzaju wsparcie.

Jena – miasto uniwersyteckie i przemysłowe, dawna rezydencja, a przede wszystkim miasto nad Soławą – może wnieść do hasła przewodniego „Sieci: zabytki i infrastruktura” niezwykle bogaty i różnorodny skarb zabytków kultury. Dzięki wspaniałej współpracy z właścicielami zabytków, stowarzyszeniami, miejskimi przedsiębiorstwami, instytucjami kulturalnymi, kościołami, jenańskim transportem publicznym oraz uniwersytetem powstał barwny program. Ponad 30 zabytków kultury – rozmieszczonych na całym obszarze miasta Jeny – zaprasza zainteresowanych odwiedzających w niedzielę 13 września, a niektóre już w sobotę 12 września. Serdecznie dziękujemy wszystkim zaangażowanym osobom. 

Programy w wersji drukowanej będą dostępne od początku września w Informacji Turystycznej oraz w Muzeum Miejskim. Oczywiście mimo wszystko mogą jeszcze wystąpić zmiany lub odwołania w ostatniej chwili. Informacje na ten temat będą odpowiednio przekazywane w prasie i w Internecie.

Program w Jenie – krótki przegląd

Sobota, 12 września 2026 r. 

Elektryzujący dzień – świadectwa z 125 lat zaopatrzenia w energię elektryczną 

Pod koniec 1898 roku rada miejska Jeny podjęła przełomową decyzję. Opowiedziała się za budową elektrowni i uruchomieniem tramwajów elektrycznych. Już 14 stycznia 1899 r. podpisano „Umowę o budowie elektrowni i tramwajów elektrycznych” między władzami gminnymi a Berliner Bank zu Berlin. Połączenie elektrowni i tramwajów w ramach jednego przedsiębiorstwa miało uzasadnienie merytoryczne i było logiczne. To funkcjonalne i biznesowe połączenie zaowocowało również spójnością architektoniczną. Budowa elektrowni i pierwszej hali wagonowej na działce przy Dornburger Straße rozpoczęła się w 1900 roku. Zarówno pierwsza hala wagonowa zajezdni tramwajowej, jak i hale elektrowni zostały wzniesione z ceglanego muru w stylu neogotyckim z schodkowymi szczytami. 

W 1901 roku – 125 lat temu – w końcu przepłynął pierwszy prąd elektryczny. Maszynownia przy ulicy Nollendorfer Str. 30 stanowi część pierwszego etapu budowy i dzięki zachowanemu wyposażeniu z czasów budowy, w szczególności elementom technicznym, stanowi autentyczne świadectwo industrializacji Jeny. Hala była użytkowana aż do lat 90. XX wieku, a od 2014 roku jest utrzymywana i ożywiana przez stowarzyszenie kulturalne In's Netz e. V. (jakże trafna nazwa) pod nazwą TRAFO. W sobotę zapraszamy na wycieczki z przewodnikami-świadkami tamtych czasów oraz na rozmowę o przyszłości miejsc związanych z kulturą przemysłową, takich jak TRAFO. 

125 lat energii elektrycznej w Jenie to również 125 lat tramwajów. 1 kwietnia 1901 r. pierwszy tramwaj wyruszył z zajezdni przy ulicy Dornburger Straße do dawnej restauracji wycieczkowej Schubertsburg przy ulicy Kahlaischen Straße. Po przeprowadzeniu przez policję krajową odbioru elektrowni, linii energetycznych i tramwajów, 6 kwietnia rozpoczęto regularną eksploatację tramwajów na tak zwanej trasie „Centrale”. Gwałtowny rozwój miasta szybko doprowadził do rozbudowy sieci linii tramwajowych i wymagał odpowiedniego powiększenia powierzchni zajezdni oraz warsztatów. W 1930 r. tzw. nowa (druga) hala tramwajowa, zaprojektowana przez Heinricha Fricke’a na trapezowym planie wynikającym z przebiegu Dolnej Ścieżki Filozofów (ulica Th.-Mann-Straße), została dobudowana na zachód od pierwszej hali tramwajowej. Ta trójnawowa hala o konstrukcji żelbetowej z wielokrotnie zakrzywionym dachem skorupowym w systemie Zeiss-DYWIDAG stanowiła bardzo cenione arcydzieło inżynierii budowlanej i została odpowiednio doceniona w ówczesnej literaturze fachowej. W 1948 roku zrealizowano rozbudowę zajezdni tramwajowej o halę północną. Zajezdnia tramwajowa jest chroniona jako zabytek kultury, będący świadectwem historii miasta Jeny, historii transportu, a tym samym rozwoju urbanistycznego, ale także architektury przemysłowej. Niestety, lokalny transport publiczny w Jenie musiał rozstać się ze swoją historyczną zajezdnią. Dlatego też nie jest ona dostępna w Dzień Zabytków. 

Dostępne są jednak zabytkowe tramwaje kursujące w sobotę – ruchome zabytki na nowoczesnych torach. W godzinach od 13:00 do 20:30 zabytkowe motoryzatory 26 oraz motoryzator 101 z wagonami 155 i 207 kursują na trasie między Nordschule a Winzerla przez centrum miasta w ramach regularnego rozkładu jazdy. Rozkład jazdy można znaleźć w sekcji plików do pobrania.

W 1926 roku, 25 lat po wyprodukowaniu pierwszej energii elektrycznej w Jenie, a 100 lat temu – po zaledwie 7 miesiącach budowy – do sieci podłączono halę 50 kV stacji transformatorowej Jena Nord, wzniesioną według projektów architekta z Weimaru, Bruno Röhra. Dzięki połączeniu z rozdzielnią Burgau (ZEISS) udało się w Jenie zbudować stabilną sieć 10 kV. W latach 30. XX wieku podstacja stała się węzłem regionalnego zaopatrzenia w energię elektryczną. W 1942 roku uzupełniono ją o halę 110 kV, a ostatecznie przestawiono na zasilanie napięciem 110 kV. Od 1993 roku obiekt figuruje jako zabytek kultury, a od 1997 roku jest siedzibą stowarzyszenia Imaginata. Czy może być lepsze miejsce na otwarcie Dnia Zabytków pod hasłem „NetzWERKE: Zabytki i infrastruktura”? Uważamy, że nie, dlatego zapraszamy na uroczystość otwarcia w sobotę, 12 września, o godz. 16:00 do Imaginata. Oprawę muzyczną popołudnia zapewnią Helga Assing (fortepian elektryczny) i Klaus Wegener (saksofon). Po uroczystości otwarcia stowarzyszenie zaprasza na oprowadzanie po zabytku technicznym wraz z nową wystawą

Niedziela, 13 września 2026 r.

Centrum miasta

Sieci i infrastruktura symbolizują ruch oraz społeczne i kulturowe powiązania. Dobrze rozwinięta i sprawnie funkcjonująca infrastruktura kulturalna i społeczna jest dla społeczeństwa nie tylko równie ważna jak infrastruktura techniczna czy transportowa, ale stanowi również niezbędną siatkę bezpieczeństwa dla naszego współżycia społecznego. Dlatego bardzo się cieszymy, że pomysł, który zaledwie zeszłej jesieni był dopiero w powijakach, stał się rzeczywistością, a jubilat, Chór Chłopięcy Filharmonii w Jenie, wraz ze swoimi gośćmi zaprasza na małe koncerty pop-up przy zabytkach architektury i ogrodów w Jenie oraz w ich wnętrzach. Serdeczne gratulacje, drogi chórze chłopięcy, i wielkie podziękowania. 

Początek o godz. 09:15 przy tzw. „Faulloch”. JenaKultur uprzejmie otwiera w tym roku kompleks murów miejskich od Wieży Prochowej do Bramy św. Jana już o godz. 09:00. Kolejne przystanki chóru to: 

Kościół Pokoju / zabytkowy cmentarz św. Jana, gdzie przez cały dzień odbywają się również fascynujące wykłady i oprowadzania, a także program towarzyszący z atrakcjami interaktywnymi dla rodzin, muzyką na żywo oraz kawą i ciastem. 

ogród Griesbacha, dziedziniec Collegium Jenense, który dr Paust specjalnie na tę okazję otworzy, a następnie poprowadzi po nim wycieczkę z przewodnikiem, oraz 

Ogród Schillera z altaną przy uliczce Schillergäßchen. Prof. Hühn, dr Schlotter i ich współpracownicy przygotowali tu ponownie ciekawy program zarówno dla dorosłych, jak i dla dzieci.  

Miejskie Muzea w Jenie, mieszczące się w większości w zabytkach kultury, również otworzą swoje podwoje w Dzień Zabytków, umożliwiając bezpłatne zwiedzanie. Oprócz tzw. Domu Romantyków, który obecnie przechodzi remont, dostępne będą również Göhre/n przy rynku. W razie potrzeby oferowane są oprowadzania dla grup od 5 osób. W klasztorze karmelitów i warsztacie Pelzera odbywają się również stałe oprowadzania. Również wykorzystywana przez JenaKultur willa Rosenthal ze swoim wspaniałym ogrodem zaprasza w niedzielę.

A propos JenaKultur. Dzień Otwartych Zabytków to esencja edukacji o zabytkach. Edukacja o zabytkach jest z kolei ważnym elementem edukacji historyczno-politycznej i kulturowej. Właśnie w tym celu w swoim czasie wzniesiono Volkshaus. Filharmonia w Jenie również poświęciła się edukacji kulturalnej i popularyzacji dziedzictwa. W tym kontekście, zgodnie z dobrą tradycją, łączą się teraz elementy, które do siebie pasują: koncert otwierający sezon Filharmonii w Jenie, dzień otwarty w Volkshaus oraz Dzień Otwartych Zabytków.

Volkshaus znajduje się przy placu Carl-Zeiss-Platz. Z urbanistycznego punktu widzenia plac ten był niegdyś wizytówką Jeny i do dziś stanowi centrum dziedzictwa Zeissa i Abbe’a. W centrum znajduje się monumentalny pawilon upamiętniający Ernsta Abbe, który otwiera swoje brązowe i szklane drzwi o godz. 10:00. Na północ od placu Zeiss-Platz i na zachód od ulicy Zeiß-Straße rozciąga się tak zwany obszar Bachstraße. Dawne szpitale krajowe tworzą zespół budynków, który rozwijał się przez ponad 200 lat. Ponieważ w zeszłym roku zwiedzanie tego obszaru przebiegało nieco chaotycznie z powodu „przepełnienia”, w tym roku najpierw odbędzie się wykład wprowadzający w sali wykładowej kliniki okulistycznej, a następnie zwiedzanie terenu. Można zwiedzać bunkier kliniki ginekologicznej oraz kliniki okulistycznej, niestety nie ma już możliwości zwiedzania patologii. 

Szklarnia w Paradiesie w sobotę i niedzielę nie tylko zachęca do odpoczynku i słuchania muzyki, ale oferuje również interesujące dyskusje panelowe. 

Za bramą, w okolicach Jeny, wiejskie dzielnice i historyczne centra miast 

W dzielnicy Oben Auf dem Forst można zwiedzić aż trzy zabytki: oprócz małej obserwatorium astronomicznego, którym opiekuje się stowarzyszenie „Volkssternwarte Urania Jena e. V.”, do zwiedzania są również wieża leśna i wieża Bismarcka. Silnie zniszczona wieża Bismarcka jest od wiosny odnawiana przez przedsiębiorstwo komunalne KIJ. Pierwszy etap budowy jest dofinansowany przez Turyński Urząd Ochrony Zabytków. Z okazji Dnia Zabytków pani Kohl z KIJ, architekt nadzorujący prace, pan Pfeil, oraz stowarzyszenie Berggesellschaft Forsthaus zapraszają na spotkanie, podczas którego przedstawione zostaną informacje na temat trwających prac oraz planowanych dalszych działań. Uwaga: są to wycieczki po placu budowy. Wejście na poziom rusztowań odbywa się w małych grupach liczących od 10 do 15 osób. Należy nosić solidne, zamknięte obuwie. Dzieci mogą wejść na rusztowanie dopiero od 8. roku życia (wzrost co najmniej 1,20 m) i wyłącznie w towarzystwie opiekuna prawnego.

Widoczne z daleka, a jednocześnie stanowiące doskonały punkt widokowy ruiny zamku Lobdeburg są charakterystycznym elementem środkowej części doliny Saale. Po trwającej prawie 30 lat kompleksowej renowacji, przeprowadzonej zgodnie z zasadami konserwacji zabytków, zachowanej nadziemnej części budowli oraz elementów odkrytych w wyniku badań archeologicznych, zamek jest obecnie ponownie dostępny dla zwiedzających. Miejski archeolog z Jeny, dr Rupp, w swojej pracy doktorskiej z 2020 roku przeanalizował i zebrał wyniki wykopalisk archeologicznych oraz badań historyczno-budowlanych przeprowadzonych w związku z tymi pracami – częściowo przez niego samego. W niedzielę przed południem zaprasza on na oprowadzanie po kompleksie zamkowym. 

Kościoły w dawnych wsiach i historycznych centrach miejscowości należą do szczególnych skarbów krajobrazu kulturowego. W XV wieku znaczący kamieniarz pozostawił w Jenie i okolicach szczególnie wiele śladów: Peter Heierliß (Harlaß). Oprócz podwójnej tablicy informacyjnej na cmentarzu św. Jana i przy kościele miejskim św. Michała jego znak kamieniarski można również znaleźć przy kościele „Matki Bożej” w Wenigenjena (kościół Schillera) oraz przy kościele św. Marii w Ziegenhain. Oba kościoły są otwarte. Gotycki chór kościoła św. Piotra, który dziś kształtuje sylwetkę Lobedy, został wzniesiony w latach 1477–1483 w ramach odbudowy. We wnętrzu znajdują się cenne, rozległe późnogotyckie malowidła ścienne i sufitowe. Zarówno na kościele, jak i na cmentarzu planowane są szeroko zakrojone prace budowlane. W 2027 roku ma zostać wyremontowana konstrukcja dachowa i pokrycie dachowe nad chórem. Aby sfinansować te ważne prace, w kościele św. Piotra odbywają się m.in. koncerty charytatywne. Na zakończenie Dnia Zabytków wystąpi zespół Stilbruch. Z Lobedy do Drackendorfu jest tylko rzut beretem. Również tutejszy kościół„Zmartwychwstania Chrystusa”zaprasza przez cały dzień do swoich chłodnych murów. Kościół położony jest na skraju parku w Drackendorfie. Do 2021 roku, w zgodzie z wymogami ochrony przyrody, w znacznej mierze przywrócono pierwotną koncepcję zagospodarowania parku krajobrazowego. Stowarzyszenie regionalne Drackendorf zaprasza w niedzielę na festyn przy herbaciarni.

Przekraczając rzekę Saale, np. przez zabytkowy most Burgauer Brücke, dociera się do Burgau. Na drugim końcu rozpoczynającej się tutaj ulicy Geraer Straße, z jej podwórzami, znajduje się kościół Trójcy Świętej. Po wieloletnich przygotowaniach w 2026 roku w końcu rozpoczęła się kosztowna renowacja organów Poppe z 1796 roku.  W Dzień Zabytków, który jest jednocześnie Niemieckim Dniem Organów, w ramach Festiwalu Organowego w Burgau odbędą się różne koncerty organowe. Koncert nr 19 jest poświęcony pamięci zmarłej w tym roku założycielki Fundacji Kościelnej w Jenie, Ute Merbach.

Na samym południu Jeny leży malownicze Leutra. Spacer po tej miejscowości zawsze jest wart zachodu. W niedzielę można ponadto zwiedzić kościół obronny św. Mikołaja, wzniesiony w XII wieku, i wysłuchać fachowych wywodów pani Junghans z parafii. W drodze do Leutry mija się zresztą również stary most autostradowy w Göschwitz. Jego budowa była nie tylko zadaniem infrastrukturalnym, ale także polityczno-ideologicznym. Od godz. 10:00 do 14:00 wystawa jest otwarta w (sic!) samym moście.

Również na północy Jeny jest wiele do odkrycia: swoje podwoje otwiera kościół Mariacki w Zwätzen, którego renowacja jest wspierana również przez Niemiecką Fundację Ochrony Zabytków. Członkowie nieistniejącego już, ale w pewnym sensie wciąż aktywnego Stowarzyszenia Krajobrazu Kulturalnego Zwätzen wspólnie z dr. Pesterem przygotowali wystawę poświęconą Zakonowi Niemieckiemu w Zwätzen, którą również będzie można obejrzeć w kościele. Z Zwätzen, przechodząc przez most Kunitzer Hausbrücke, można również łatwo dotrzeć do pięknej wioski Laasan. Tutaj lokalne stowarzyszenie otwiera ratusz i browar, oferując również odpowiedni poczęstunek. Tuż naprzeciwko można również odwiedzić otwartą pracownię „Fundacji Regina”.

A co jeszcze?

Czekamy na zdjęcia z tego dnia – chętnie również z perspektywy dzieci lub nastolatków. Będziemy wdzięczni za uwagi i uzupełnienia dotyczące naszych zabytków. Prosimy o przesyłanie ich na adres denkmalamt@jena.de

-> do przeglądu wydarzeń w Jenie